Tiếp nối mạch nguồn 555 năm xứ Quảng trong không gian phát triển mới

Từ một vùng đất giữ vị trí chiến lược trong tiến trình mở cõi về phương Nam, xứ Quảng từng bước trở thành không gian giao thương, giao lưu văn hóa quan trọng của khu vực. Trong dòng chảy ấy, đô thị thương cảng Hội An phát triển rực rỡ vào các thế kỷ XVI - XVIII, trở thành điểm gặp gỡ của những tuyến hàng hải quốc tế, nơi hội tụ nhiều cộng đồng cư dân và các nền văn hóa khác nhau.

Những giá trị lịch sử đó tiếp tục được nhìn nhận dưới nhiều góc độ tại Hội thảo khoa học “Đô thị thương cảng Hội An và xứ Quảng trong hành trình 555 năm (1471 - 2026)” do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng tổ chức.

Dấu ấn thương cảng trong dòng chảy 555 năm

Năm 1471, vua Lê Thánh Tông lập đạo Thừa tuyên Quảng Nam, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong tiến trình lịch sử vùng đất xứ Quảng. Đây không chỉ là mốc xác lập một đơn vị hành chính mới sau cuộc Nam chinh, mà còn mở ra một không gian chiến lược của quốc gia Đại Việt về phương Nam. Từ đây, xứ Quảng dần trở thành địa bàn quan trọng của quá trình mở cõi, tổ chức lãnh thổ, giao lưu văn hóa, phát triển thương mại biển và hội nhập với khu vực, thế giới.

Trải qua nhiều biến động về địa giới, tổ chức hành chính và thiết chế quản lý, vùng đất này vẫn duy trì sự tiếp nối của một không gian lịch sử - văn hóa với những đặc trưng về tinh thần khai mở, khả năng thích ứng và giao lưu với bên ngoài.

Từ thế kỷ XVI đến XVIII, trên nền tảng ấy đã hình thành Hội An - một trong những thương cảng quốc tế sầm uất của Đông Nam Á. Nhờ vị trí thuận lợi, chính sách ngoại thương tương đối cởi mở của các chúa Nguyễn và môi trường xã hội giàu khả năng dung hợp, Hội An trở thành nơi gặp gỡ của thương nhân Nhật Bản, Trung Hoa, Đông Nam Á và phương Tây. Hàng hóa được trao đổi, nhưng cùng với hàng hóa còn có tôn giáo, kỹ thuật, ngôn ngữ, nghệ thuật và những lối sống đô thị. Hội An vì thế không chỉ là một cảng thị mà còn là một không gian tiếp biến văn hóa đặc sắc.

Trong tham luận về không gian văn minh biển xứ Quảng, tác giả Nguyễn Nho Khiêm (Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật thành phố Đà Nẵng) cho rằng tiến trình 555 năm cho thấy lịch sử xứ Quảng gắn với sự hình thành và vận động của một không gian văn minh biển. Tại đó, điều kiện địa lý sông biển, quyền lực nhà nước, mạng lưới thương mại, hệ thống đô thị và các cộng đồng văn hóa cùng tương tác, tạo nên bản sắc có tính mở và sức thích ứng bền bỉ.

Đặc biệt, Hội An giữ vị trí quan trọng trong hệ thống giao thương quốc tế thời các chúa Nguyễn. Theo TS. Trương Thị Hải (Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam), Hội An không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa mà còn là trung tâm trung chuyển, kết nối các dòng thương mại khu vực, góp phần thúc đẩy kinh tế Đàng Trong, tạo nguồn lực tài chính và mở rộng quan hệ đối ngoại.

Sự hưng thịnh của thương cảng Hội An còn gắn liền với hệ thống nguồn hàng phong phú và mạng lưới giao thông đường thủy kết nối miền núi, trung du, đồng bằng với cửa biển. TS. Lưu Anh Rô (Phó Hiệu trưởng Trường Chính trị Đà Nẵng) chỉ ra rằng những khu vực như Trung Phường, Trà Nhiêu ở bờ nam Cửa Đại từng giữ vai trò vệ tinh, nơi tập kết hàng hóa và neo đậu của thương thuyền nước ngoài. Điều này cho thấy sự phát triển của Hội An không tách rời không gian kinh tế rộng lớn của xứ Quảng.

Không chỉ là trung tâm thương mại, Hội An còn là nơi diễn ra quá trình cộng cư, giao lưu và tiếp biến văn hóa giữa nhiều cộng đồng. Dấu tích phố Nhật, các hội quán, công trình tín ngưỡng, làng nghề truyền thống cùng những tư liệu về hoạt động giao thương phản ánh chiều sâu lịch sử của một đô thị quốc tế.

Theo tham luận của ThS. Trần Ánh (nguyên Bí thư Thành ủy Hội An), sự hình thành và hưng thịnh của thương cảng Hội An bắt nguồn từ sự cộng hưởng các điều kiện địa lý, kinh tế, chính trị và xã hội. Hoạt động ngoại thương đã thúc đẩy phân công lao động, phát triển đội ngũ thương nhân, thợ thủ công và tích lũy kinh nghiệm giao thương. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào thương thuyền nước ngoài cùng những hạn chế trong sản xuất, quản lý khiến cảng thị thiếu chủ động trước biến động thị trường.

Đóng góp bền lâu của Hội An còn ở quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa. Qua nhiều thế kỷ cộng cư, các cộng đồng Việt, Hoa, Nhật cùng những ảnh hưởng văn hóa phương Tây đã góp phần định hình diện mạo phố Hội. Sự kết tinh ấy được lưu dấu trong kiến trúc, tín ngưỡng, phong tục và lối sống, tạo nên chiều sâu của đô thị di sản hôm nay.

Với góc nhìn lịch sử văn hóa, các nghiên cứu tại hội thảo cũng làm rõ mối liên hệ giữa Hội An với Thanh Chiêm, Nước Mặn và các trung tâm giao thương khác trong quá trình hình thành chữ Quốc ngữ, cũng như sự giao thoa văn hóa Việt - Chăm - Hoa và phương Tây. Những yếu tố ấy góp phần tạo nên diện mạo đa dạng của xứ Quảng, đồng thời làm nên giá trị nổi bật của Đô thị cổ Hội An, được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới năm 1999.

Đưa di sản trở thành nguồn lực phát triển

Nếu các nghiên cứu lịch sử góp phần nhận diện vị thế của Hội An và xứ Quảng trong quá khứ, thì những tham luận về bảo tồn, phát huy di sản lại đặt ra vấn đề làm thế nào để chuyển hóa các giá trị truyền thống thành nguồn lực phát triển trong giai đoạn mới.

Theo TS. Đỗ Thị Ngọc Uyển (Trường Đại học Sài Gòn), việc phát huy giá trị di sản đô thị thương cảng Hội An trong phát triển du lịch cần được tiếp cận theo hướng quản trị tích hợp, gắn bảo tồn với quản lý sức chứa điểm đến, giáo dục, truyền thông và sự tham gia của cộng đồng. Đây là cơ sở để giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn không gian di sản và nhu cầu phát triển du lịch.

Ở góc độ công nghiệp văn hóa, TS. Hà Thị Sương (Bảo tàng Đà Nẵng) đề xuất nhìn nhận bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ hiện vật mà còn là thiết chế kiến tạo tri thức, hạ tầng dữ liệu văn hóa và trung tâm kết nối sáng tạo. Theo hướng tiếp cận này, các giá trị di sản có thể được phát huy thông qua nghiên cứu, giáo dục, chuyển đổi số, thiết kế sáng tạo và phát triển thị trường văn hóa.

Các nghiên cứu về chuyển đổi số tại Hội An cũng nhấn mạnh yêu cầu ứng dụng công nghệ trong kiểm kê, lưu trữ, quản lý và giới thiệu di sản. Tuy nhiên, việc phát huy giá trị di sản không chỉ dừng lại ở số hóa tư liệu hay phát triển sản phẩm du lịch, mà còn cần bảo đảm sự tiếp nối của không gian sống, sinh hoạt văn hóa và vai trò của cộng đồng cư dân địa phương.

Tham luận bàn về vị thế, vai trò của xứ Quảng và đô thị cổ Hội An, PGS.TS. Đặng Văn Bài (Nguyên Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản quốc gia) đề xuất nhiều giải pháp phát huy vị thế xứ Quảng và hạt nhân Hội An trong không gian phát triển mới của thành phố. Trong đó, đẩy mạnh  tăng cường liên kết giữa hạ tầng, dịch vụ hiện đại của Đà Nẵng với tài nguyên văn hóa, sinh thái xứ Quảng; kết nối du lịch hội nghị, nghỉ dưỡng biển với trải nghiệm di sản, làng nghề để đa dạng sản phẩm, kéo dài thời gian lưu trú.

Tác giả gợi mở việc khơi thông sông Cổ Cò nhằm phát triển du lịch đường thủy gắn với cảnh quan, đô thị sinh thái và hỗ trợ thoát lũ. Đồng thời, đẩy mạnh số hóa di sản, ứng dụng công nghệ trong bảo tồn, giới thiệu giá trị văn hóa; kết hợp nghề thủ công, nghệ thuật dân gian với thiết kế, sáng tạo và tổ chức sự kiện, tạo sản phẩm công nghiệp văn hóa mang bản sắc riêng của Đà Nẵng.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Thị Anh Thi nhấn mạnh, trong không gian phát triển mới, Đà Nẵng xác định văn hóa và di sản không chỉ là đối tượng bảo tồn mà còn là nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển bền vững. Vì vậy, thành phố cần tiếp tục đổi mới tư duy quản lý di sản, chú trọng bảo tồn cả giá trị vật thể, phi vật thể, không gian sống, cộng đồng dân cư, ký ức đô thị, tri thức dân gian, nghề truyền thống và các thực hành văn hóa bản địa.

Đồng thời, chuyển đổi số cần được xem là công cụ quan trọng để nâng cao năng lực quản lý, nhận diện, lưu trữ, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản, hướng đến phát triển công nghiệp văn hóa, thúc đẩy sáng tạo và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Phó Chủ tịch UBND thành phố nhấn mạnh, yêu cầu đặt ra đối với Đà Nẵng hôm nay là làm sao để quá trình phát triển mới không làm đứt gãy mạch nguồn lịch sử, văn hóa được các thế hệ tiền nhân xây dựng, bồi đắp, mà tạo điều kiện để những giá trị ấy tiếp tục được bảo tồn và phát huy trong diện mạo, không gian phát triển mới.

Thương cảng Hội An từng kết nối những tuyến giao thương quốc tế đến không gian phát triển rộng mở của Đà Nẵng hôm nay, hành trình 555 năm của xứ Quảng không chỉ là câu chuyện về quá khứ, đó còn là nền tảng để thành phố tiếp tục phát huy tinh thần khai mở, gìn giữ bản sắc văn hóa và kiến tạo những động lực phát triển bền vững trong tương lai.

MAI CHI - HUY THÀNH