“Bước qua thời bao cấp”

Một thời khó quên

Chiếc nón lá, cái rổ tre, cuốn sổ gạo cùng những tấm tem phiếu nằm cạnh chiếc đài bán dẫn cũ, chiếc quạt con cóc và chiếc tivi đen trắng. Nhìn lại, đó đều là những món đồ quen thuộc của một thời đã qua, thời bao cấp, gắn với cuộc sống còn nhiều thiếu thốn của biết bao gia đình.

Với người từng sống qua thời bao cấp, mỗi món đồ như đánh thức một miền nhớ. Còn với lớp trẻ, kỷ vật gợi mở một thời kỳ mà nhiều điều tưởng chừng giản đơn hôm nay lại từng là nỗi lo thường nhật.

​​​​​​Trong không gian tái hiện hoạt cảnh thời bao cấp tại chương trình giáo dục “Bước qua thời bao cấp”, do Bảo tàng Đà Nẵng tổ chức chiều 9-10 nhân kỷ niệm 40 năm thực hiện công cuộc Đổi mới đất nước (1986-2026), những vật dụng đời thường gợi nhắc một giai đoạn mà cuộc sống luôn gắn với sự chắt chiu, dè sẻn.

Qua lời kể của ông Hồ Duy Lệ và bà Huỳnh Thị Hồng Hoa, ký ức về thời bao cấp dần hiện lên với những câu chuyện chân thực. Đó không chỉ là chuyện cái ăn, cái mặc trong giai đoạn khó khăn, mà còn là ký ức về cách mỗi gia đình xoay xở, vun vén để duy trì cuộc sống.

Trong đó, cuốn sổ gạo giữ một vị trí đặc biệt. Không đơn thuần là giấy tờ ghi chép, cuốn sổ gắn trực tiếp với định lượng lương thực mỗi gia đình được mua hằng tháng.

Cùng với tem phiếu, nó trở thành vật dụng không thể thiếu trong những lần đi mua hàng, bởi có tiền chưa chắc đã mua được thứ mình cần nếu không đúng tiêu chuẩn phân phối.

Với ông Hồ Duy Lệ, nguyên phóng viên Báo Giải phóng Quảng Đà, nguyên Tổng Biên tập Báo Quảng Nam, thời bao cấp là một giai đoạn lịch sử gắn liền với những năm tháng đất nước còn nhiều khó khăn, đặc biệt là thời kỳ từ sau ngày giải phóng miền Nam đến trước công cuộc Đổi mới.

​​​​​​Ngày ấy, việc mua bán không đơn giản là có tiền rồi chọn món hàng mình cần. Gạo, đường, sữa và nhiều mặt hàng thiết yếu đều được phân phối theo định mức. Muốn mua được hàng, người dân phải có sổ, có tem phiếu và tuân theo tiêu chuẩn quy định.

Cuốn sổ gạo vì thế được mỗi nhà giữ gìn cẩn thận. Đó là căn cứ để mua lương thực hằng tháng, gắn trực tiếp với bữa ăn của cả gia đình. Tem phiếu cũng quý chẳng kém. Mỗi loại phiếu tương ứng với một mặt hàng, một định lượng nhất định.

Đến kỳ mua hàng, người dân mang theo sổ, phiếu, chờ đến lượt nhận phần của mình. Có những thứ cần dùng nhưng chưa đến lượt mua, có món hàng muốn mua thêm cũng không dễ, bởi tất cả đều phụ thuộc vào tiêu chuẩn và nguồn hàng được phân phối.

Bởi vậy, thời nay, thỉnh thoảng vẫn còn nghe mấy người lớn tuổi hỏi nhau: "làm chi mà buồn như mất cuốn sổ gạo rứa", mới thấy sự quý giá của cuốn sổ vào thời bao cấp. Mất cuốn sổ ấy, người ta lo ngay đến chuyện gạo ăn trong nhà, bởi việc mua lương thực có thể bị ảnh hưởng. Giữa những ngày cuộc sống còn nhiều thiếu thốn, một cuốn sổ nhỏ tưởng chừng chẳng đáng là bao lại gắn với nỗi lo cơm áo của cả gia đình.

​​​​​​Nếu ông Lệ giúp người nghe hiểu về sổ gạo, tem phiếu và cách phân phối hàng hóa, thì bà Huỳnh Thị Hồng Hoa, cán bộ hưu trí, lại đưa ký ức trở về với hàng người chờ mua lương thực, thực phẩm từ lúc trời còn chưa sáng.

Bà nhớ, có những ngày người dân phải đi xếp hàng từ 3-4 giờ sáng, thậm chí có người đến từ 1 giờ để giữ chỗ. Khi ấy, chưa có số thứ tự như hiện nay.

Người mua thường dùng cục gạch, chiếc dép hoặc mảnh gỗ đặt xuống để đánh dấu vị trí trước cửa hàng. Vật làm dấu nằm đó, còn người dân phải chờ đến giờ mở cửa, hy vọng mua được phần hàng cần thiết.

Hình ảnh những cục gạch, chiếc dép nối nhau trước cửa hàng có lẽ là điều khó hình dung đối với nhiều học sinh hôm nay. Nhưng với người từng sống qua thời bao cấp, đó là một phần đời sống thường ngày. Muốn mua được gạo hay thực phẩm, người ta phải đi sớm, chờ đợi và chấp nhận sự may rủi của nguồn hàng.

Đến trước cũng chưa chắc đã mua được thứ mình cần. Người đến sớm đôi khi có cơ hội chọn được phần hàng tốt hơn; người đến sau có thể phải nhận phần còn lại. Có trường hợp chờ đợi hàng giờ nhưng đến lượt thì cửa hàng đã hết hàng, đành trở về và tiếp tục tìm cách mua vào hôm sau.

Nhắc đến bữa ăn ngày ấy, giọng kể của bà Hoa gợi lên cái thiếu thốn len vào từng góc nhỏ của đời sống. Có được ít thịt mỡ đã là quý. Phần dùng trong bữa cơm, phần để dành cho ngày sau đều phải tính toán, bởi chẳng ai biết khi nào mới mua được thêm. Một chút thực phẩm trong tay cũng phải liệu sao cho đủ bữa, đủ phần cho cả nhà.

Bây giờ, chuyện chọn mua lương thực, thực phẩm trở thành điều bình thường, thậm chí ngồi nhà gọi cuộc điện thoại là các mặt hàng cần mua được ship tận nơi. Nhưng với những gia đình từng đi qua thời bao cấp, bữa cơm khi ấy là cả một sự vun vén âm thầm.  Người lớn chắt chiu từng món, người nội trợ liệu tính từng bữa, cố xoay xở để cái ăn trong nhà không bị đứt quãng.

Có lẽ vì từng sống qua giai đoạn như thế, nên khi nhắc lại, điều còn đọng trong lòng người ta không đơn thuần là sự thiếu thốn, mà còn là cách mỗi gia đình nương tựa vào nhau, cùng thu vén để đi qua tháng ngày khó nhọc.

Để ký ức nối dài qua các thế hệ

Không chỉ có cuốn sổ gạo, tem phiếu hay chuyện xếp hàng mua thực phẩm, nhiều vật dụng khác được giới thiệu tại chương trình cũng gắn với ký ức của những gia đình từng sống qua thời bao cấp.

Chiếc tivi đen trắng, chiếc đài, quạt con cóc, bàn ủi con gà hay gác-măng-giê đều mang theo những câu chuyện riêng về nếp sinh hoạt của một thời.

Trong đó, chiếc tivi đen trắng gợi nhớ những buổi chiều, buổi tối cả xóm quây quần trước màn hình nhỏ. Ngày ấy, không phải gia đình nào cũng có tivi. Một nhà có chiếc tivi có thể trở thành điểm hẹn của trẻ nhỏ và người lớn mỗi khi đến giờ phát sóng. Mọi người gọi nhau sang xem, cùng theo dõi chương trình rồi bàn luận, chia sẻ niềm vui.

​​​​​​Với trẻ em ngày ấy, chiếc tivi không chỉ là phương tiện giải trí. Đó còn là cánh cửa mở ra những câu chuyện và miền đất xa xôi mà các em ít có cơ hội biết đến. Niềm vui được xem một chương trình yêu thích, nhất là chương trình phim hoạt hình, đôi khi không thuộc riêng một người, mà trở thành niềm vui chung của lũ trẻ cả xóm.

Nhiều người sống qua thời bao cấp ở vùng quê sẽ còn nhơ như in khoảnh khắc những bộ phim đến đoạn cao trào nhưng gió làm cho cây anten thu sóng UHF-VHF lệch hướng, màn hình tivi trắng đen bị nhiễu tín hiệu (gọi quen là bị hạt mè) kèm âm thanh nhiễu rè rè. Thế là lũ trẻ lại vọt ra cây tre làm trụ anten xúm nhau xoay lại cho đúng hướng thu nguồn phát tín hiệumới xem được hình ảnh.

Đặt cạnh cuộc sống hôm nay, ký ức ấy tạo nên một sự tương phản rõ rệt. Tivi thông minh hiện diện trong nhiều gia đình, điện thoại thông minh cho phép mỗi người xem nội dung mình yêu thích bất cứ lúc nào. Nhưng những buổi quây quần trước màn hình nhỏ, khi hàng xóm cùng chia sẻ một niềm vui, lại là một nét sinh hoạt khó tìm thấy nguyên vẹn trong nhịp sống hiện đại, xô bồ.

Chiếc gác-măng-giê cũng gợi nhớ căn bếp của nhiều gia đình ngày trước, nơi nồi niêu, xoong chảo, bát đĩa và gia vị được sắp xếp gọn gàng. Những món đồ ấy không xa lạ với thế hệ ông bà, cha mẹ, nhưng với học sinh hôm nay, có thể chúng chỉ còn xuất hiện trong những ngôi nhà cũ, ở một số quán cafe lưu giữ ký ức hoặc qua lời kể của người thân.

Điều đáng quý là mỗi hiện vật đều mở ra một câu chuyện cụ thể. Từ công dụng của chiếc quạt con cóc đến cách sử dụng chiếc tivi đen trắng, từ việc cất giữ đồ dùng trong căn bếp đến cách mua hàng bằng tem phiếu, người tham dự có thể tiếp cận quá khứ qua những điều gần gũi nhất.

​​​​​​Với nhiều người trẻ có mặt tại chương trình, nghe ông Hồ Duy Lệ và bà Huỳnh Thị Hồng Hoa kể chuyện có thể đem đến cảm giác vừa ngạc nhiên, vừa xúc động. Ngạc nhiên bởi những việc tưởng chừng đơn giản hôm nay lại từng là nỗi lo của cả gia đình.

Xúc động bởi phía sau câu chuyện về xếp hàng, mua gạo hay dành dụm thức ăn là sự tảo tần của thế hệ đi trước, những người luôn tìm cách vun vén cho cuộc sống trong điều kiện còn nhiều thiếu thốn.

Người trẻ hôm nay có thể chưa từng phải thức dậy từ 1-2 giờ sáng để giữ chỗ mua hàng, chưa từng lo lắng vì mất sổ gạo hay chờ đợi một món thực phẩm thiết yếu. Nhưng qua lời kể của người trong cuộc, các em hiểu rằng cuộc sống đủ đầy đang có, được đánh đổi bằng biết bao nhọc nhằn của thế hệ đi trước. Đằng sau mỗi bữa cơm yên ổn là tháng ngày cha mẹ, ông bà phải chắt chiu, xoay xở để lo cho gia đình.

Những câu chuyện tưởng đã lùi xa đôi khi vẫn hiện diện trong nếp sống của mỗi nhà, trong thói quen cất giữ đồ đạc, trong sự tiếc nuối khi thức ăn còn thừa, trong lời nhắc con cháu đừng hoang phí.

Có thể người trẻ chưa từng trải qua cảnh thiếu thốn ấy, nhưng chính những điều bình dị này giúp quá khứ không nằm lại trong tủ kính bảo tàng. Nó vẫn được gìn giữ trong cách mỗi người sống, biết quý trọng thành quả lao động và những gì mình đang có.

Chương trình “Bước qua thời bao cấp” còn đưa người tham dự đến với gameshow “Bao cấp – Một thời để nhớ”, gồm ba trạm trải nghiệm: “Đặt gạch – xếp hàng”, “Mất sổ gạo” và “Bữa cơm đoàn viên”. Qua các thử thách, người tham gia có cơ hội hình dung những tình huống gắn với đời sống ngày trước.

Cách tiếp cận này giúp lịch sử trở nên gần gũi hơn với học sinh. Thay vì chỉ tiếp nhận thông tin qua sách vở, các em được quan sát hiện vật, nghe người thật kể chuyện và trực tiếp tham gia hoạt động mô phỏng. Những khái niệm tưởng chừng xa lạ nhờ đó có thể được hiểu bằng hình ảnh, trải nghiệm và cảm xúc.

Bằng việc kết nối hiện vật với câu chuyện của người từng trải, Bảo tàng Đà Nẵng đã tạo ra không gian để quá khứ được kể lại bằng ngôn ngữ của đời sống. Mỗi thế hệ đều có một thời đại để sống và một phần trách nhiệm phải gánh vác. Hiểu những gì đã qua không phải để mãi ngoái nhìn về quá khứ, mà để biết mình đang đứng ở đâu trên hành trình phát triển của quê hương, đất nước, hiểu giá trị của những đổi thay và có ý thức gìn giữ, bồi đắp thành quả ấy.

Khi người trẻ tìm thấy sự gắn bó của mình với lịch sử, những câu chuyện từ quá khứ sẽ tiếp tục được trao truyền, trở thành hành trang để họ tự tin bước tới tương lai và viết tiếp câu chuyện của quê hương, đất nước bằng chính lựa chọn và hành động của mình.

THANH HẢI - PHƯƠNG ANH