Định hướng trẻ sử dụng AI an toàn, trách nhiệm từ gia đình đến nhà trường

Hội thảo “AI và giáo dục: Bảo vệ trẻ em trước làn sóng AI – Cùng con học và làm chủ AI” được UBND phường Sơn Trà tổ chức trong khuôn khổ Lễ hội Đổi mới sáng tạo Sơn Trà năm 2026 (SIF 2026) vào ngày 03-10, tạo diễn đàn để các chuyên gia, giáo viên, học sinh, phụ huynh cùng trao đổi về cách tiếp cận AI an toàn, có trách nhiệm trong giáo dục.

Dùng AI hỗ trợ học tập

Theo TS. Ngô Thị Hoàng Vân, Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo và Hỗ trợ khởi nghiệp, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng, điều cha mẹ cần quan tâm không chỉ là trẻ có sử dụng AI hay không, mà là trẻ đang sử dụng AI theo cách nào và AI tham gia đến đâu vào quá trình học tập.

Một học sinh có thể hoàn thành bài tập rất nhanh nhờ AI, nhưng sản phẩm hoàn chỉnh chưa chắc phản ánh đúng năng lực nếu phần lớn công việc đã được công cụ thực hiện thay. Vì vậy, thay vì chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng, phụ huynh và giáo viên cần quan tâm tới quá trình: trẻ đã suy nghĩ gì, tự tìm hiểu đến đâu, đã kiểm chứng thông tin hay chưa và phần nào thực sự là sản phẩm của chính trẻ.

AI có thể hỗ trợ nhiều khâu trong học tập, như giải thích kiến thức theo nhiều cách khác nhau, gợi ý hướng tiếp cận, tạo câu hỏi luyện tập, phản hồi sản phẩm hoặc phát triển ý tưởng. Tuy nhiên, chính cách sử dụng sẽ quyết định AI đang hỗ trợ tư duy hay thay thế tư duy.

Chẳng hạn, thay vì yêu cầu AI giải toàn bộ một bài toán, học sinh có thể yêu cầu công cụ đưa ra câu hỏi gợi ý theo từng bước. Với một bài viết, AI có thể hỗ trợ tìm ý tưởng, xây dựng dàn ý hoặc góp ý bản nháp, nhưng học sinh vẫn phải tự viết, chỉnh sửa và chịu trách nhiệm với sản phẩm cuối cùng.

Cách tiếp cận này giúp trẻ hiểu rằng AI có thể đồng hành trong quá trình học nhưng không phải là công cụ làm thay mọi nhiệm vụ.

Một yêu cầu quan trọng khác là dạy trẻ không mặc nhiên tin vào câu trả lời của AI. Dù nội dung được trình bày mạch lạc và thuyết phục, AI vẫn có thể tạo ra thông tin sai hoặc thiếu chính xác. Vì vậy, trẻ cần được hình thành thói quen kiểm chứng thay vì xem câu trả lời của AI như một “đáp án cuối cùng”.

Khi trẻ hỏi “AI nói thế này có đúng không?”, cha mẹ không nhất thiết phải trả lời ngay. Thay vào đó, có thể hỏi lại trẻ nghĩ gì về câu trả lời đó, vì sao cho rằng thông tin ấy đúng, có điểm nào chưa chắc và có thể kiểm tra bằng cách nào. Chính quá trình trao đổi này giúp trẻ hình thành thói quen xem lại thông tin, tìm thêm nguồn, so sánh, đánh giá độ tin cậy và tự đưa ra kết luận.

Mục tiêu không phải là biến trẻ thành người luôn nghi ngờ mọi thông tin, mà là hình thành tư duy phản biện và thói quen không phụ thuộc vào một nguồn duy nhất.

Bên cạnh độ chính xác của thông tin, dữ liệu cá nhân cũng là vấn đề cần đặc biệt lưu ý. Một tình huống rất đơn giản là học sinh chụp bài kiểm tra để nhờ AI nhận xét. Trong bức ảnh đó có thể xuất hiện tên trường, họ tên, lớp, điểm số, nhận xét của giáo viên, chữ viết tay hoặc nhiều dữ liệu khác có khả năng nhận diện cá nhân.

Theo TS. Ngô Thị Hoàng Vân, những dữ liệu cần được bảo vệ không chỉ là họ tên hay địa chỉ mà còn có khuôn mặt, giọng nói, ngày sinh, trường lớp, lịch sinh hoạt, hồ sơ học tập, thông tin sức khỏe, tài khoản và các thông tin riêng tư khác của trẻ và gia đình.

Nguyên tắc được khuyến nghị là chỉ chia sẻ với AI những thông tin thực sự cần cho nhiệm vụ. Trong trường hợp cần sử dụng dữ liệu cho nghiên cứu, thử nghiệm hay đào tạo, dữ liệu cần được mã hóa, giả lập hoặc kiểm soát chặt chẽ.

Các chuyên gia cũng lưu ý rằng việc xóa tên chưa chắc đã đồng nghĩa với ẩn danh hoàn toàn, bởi nhiều dữ liệu khác khi kết hợp với nhau vẫn có thể truy ngược tới một cá nhân cụ thể.

Trong gia đình cần sự đồng hành của phụ huynh thì trong nhà trường cần những nguyên tắc đủ rõ để giáo viên và học sinh cùng thực hiện.

Theo PGS.TS. Trần Văn Hưng, Trưởng nhóm nghiên cứu đổi mới sáng tạo và công nghệ giáo dục số; Trưởng ngành Sư phạm Tin học và ngành Công nghệ giáo dục, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng, nếu mỗi lớp, mỗi giáo viên hoặc mỗi học sinh sử dụng AI theo một cách khác nhau thì việc quản lý sẽ thiếu thống nhất và khó kiểm soát.

Vì vậy, nhà trường cần xác định rõ nguyên tắc, mức độ sử dụng, cách quản lý dữ liệu và phương thức kiểm tra, đánh giá trong bối cảnh AI đang phát triển và được sử dụng rộng rãi. Điều quan trọng là không phải mọi nhiệm vụ học tập đều có thể áp dụng AI giống nhau.

Một bài luyện viết có thể cho phép học sinh dùng AI để xin gợi ý; nhưng nếu là bài kiểm tra đánh giá năng lực viết độc lập thì việc để AI viết thay sẽ làm sai lệch mục tiêu đánh giá.

PGS.TS. Trần Văn Hưng nêu cách phân định ba vùng sử dụng: được phép, có điều kiện và không được phép. AI có thể được sử dụng để giải thích khái niệm hoặc tạo câu hỏi ôn tập. Một số nhiệm vụ cần giáo viên hướng dẫn, minh bạch việc sử dụng công cụ và kiểm chứng thông tin. Trong những nhiệm vụ nhằm đánh giá năng lực độc lập, AI không được làm thay người học.

Mức độ sử dụng cũng cần phù hợp với độ tuổi. Với trẻ nhỏ, AI nên được sử dụng cùng người lớn. Ở cấp tiểu học, giáo viên và cha mẹ cần giữ vai trò hướng dẫn nhiều hơn. Từ THCS trở lên, học sinh có thể từng bước được trao quyền chủ động nhưng phải đi kèm năng lực kiểm chứng nguồn, minh bạch công cụ và chịu trách nhiệm về sản phẩm của mình.

Theo chuyên gia, nhà trường cũng không nên bắt đầu từ câu hỏi “nên sử dụng công cụ AI nào”, mà phải bắt đầu từ mục tiêu giáo dục: dùng AI để làm gì, ai sử dụng, AI được hỗ trợ đến mức nào, dữ liệu nào được phép nhập và ai chịu trách nhiệm cuối cùng.

Cách tiếp cận này giúp AI phục vụ mục tiêu giáo dục, thay vì trở thành một công cụ được đưa vào lớp học theo xu hướng hoặc sử dụng thiếu kiểm soát.

Giữ “sức khỏe số” và khả năng tự chủ cho trẻ

Không chỉ là câu chuyện học tập, việc trẻ lớn lên cùng Internet, công nghệ số và AI còn đặt ra những vấn đề mới về sức khỏe số.

Từ góc độ này, TS. Lê Thị Duyên, Trưởng ngành Giáo dục học, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng cho biết, sức khỏe số là trạng thái cân bằng giữa việc sử dụng công nghệ, AI với thể chất, tâm lý và các mối quan hệ xã hội trong đời thực. Điều đó không chỉ liên quan đến việc trẻ dùng thiết bị bao nhiêu giờ mỗi ngày, mà còn bao gồm giấc ngủ, vận động, thị lực, quản lý cảm xúc, duy trì quan hệ trực tiếp, tư duy phản biện và an toàn dữ liệu.

Theo các nghiên cứu, mức độ tiếp xúc của trẻ với môi trường số đang ở mức cao. Tài liệu chuyên đề nêu 89-93% trẻ em từ 12-17 tuổi tại Việt Nam sử dụng Internet thường xuyên; khoảng 80% trẻ em cùng độ tuổi tại khu vực đô thị tương tác với các công nghệ tích hợp AI.

Trong bối cảnh đó, một nguy cơ được cảnh báo là “ủy thác nhận thức”, khi trẻ dần giao phần suy nghĩ cho AI. Nếu mỗi khi gặp bài tập hoặc vấn đề cần giải quyết, trẻ lập tức tìm đến công cụ để lấy đáp án, quá trình tự tìm tòi, phân tích và giải quyết vấn đề có thể dần bị rút ngắn.

Ngoài ra, các chuyên gia cũng đề cập đến nguy cơ trẻ hình thành sự gắn bó ảo với AI, sử dụng công nghệ như một công cụ điều chỉnh cảm xúc, giảm tương tác trực tiếp hoặc tin tưởng quá mức vào câu trả lời do AI tạo ra.

Nếu trước đây phụ huynh chủ yếu lo trẻ “nghiện màn hình”, thì trong thời đại AI, câu chuyện không còn dừng lại ở thời lượng sử dụng thiết bị. Điều cần quan tâm còn là trẻ cảm thấy thế nào sau khi sử dụng công nghệ, có duy trì được các mối quan hệ thật hay không, có còn thời gian cho vận động và các hoạt động đời thực, và đặc biệt là có tự suy nghĩ trước khi tìm đến AI hay không.

Một trong những gợi ý thực tế dành cho cha mẹ được TS. Ngô Thị Hoàng Vân đưa ra là khung “4 cùng”: cùng khám phá, cùng đặt câu hỏi, cùng kiểm chứng và cùng thống nhất.

Theo chuyên gia, điều quan trọng không phải là cha mẹ luôn đứng cạnh và kiểm soát mỗi lần trẻ sử dụng công nghệ. Mục tiêu cuối cùng là những câu hỏi người lớn đặt ra hôm nay dần trở thành câu hỏi trẻ biết tự đặt cho chính mình: thông tin này có đáng tin không, dữ liệu này có nên chia sẻ không, AI đang hỗ trợ mình hay đang làm thay mình?

AI có thể giúp trẻ tiếp cận kiến thức nhanh hơn, mở rộng ý tưởng và có thêm công cụ hỗ trợ học tập. Nhưng công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi trẻ vẫn giữ được quyền chủ động trong quá trình học.

Thay vì lựa chọn giữa hai thái cực “cấm AI” hoặc “để trẻ tự do sử dụng”, các chuyên gia cho rằng gia đình và nhà trường cần cùng thiết lập những ranh giới phù hợp, đồng thời giúp trẻ biết đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu và chịu trách nhiệm với quyết định của mình.

Công cụ AI có thể liên tục thay đổi, nhưng năng lực cốt lõi mà giáo dục cần hướng tới vẫn là giúp trẻ biết khai thác công nghệ mà không phụ thuộc vào công nghệ, sử dụng AI nhưng không giao quyền suy nghĩ và quyết định của mình cho AI.

THANH NGUYÊN