Phát triển bền vững Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm - Hội An

Thiết lập cơ chế quản lý thống nhất cho từng vùng chức năng

UBND thành phố vừa ban hành Quy chế quản lý và bảo vệ môi trường Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm - Hội An, đánh dấu bước hoàn thiện hành lang pháp lý, bảo đảm công tác quản lý được thực hiện thống nhất, đồng bộ.

Quy chế được thành phố xây dựng với mục tiêu quản lý Khu Dự trữ sinh quyển, bảo vệ môi trường, bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học, phục hồi và duy trì các hệ sinh thái tự nhiên; quản lý, khai thác và sử dụng hợp lý, bền vững tài nguyên thiên nhiên.

Cùng với đó, bảo tồn và phát huy các giá trị tự nhiên, văn hóa và cảnh quan đặc trưng của Khu Dự trữ sinh quyển gắn với phát triển kinh tế - xã hội bền vững, nâng cao sinh kế cộng đồng, thích ứng với biến đổi khí hậu và góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững cùng các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Đáng chú ý, Quy chế nhấn mạnh cách tiếp cận hệ sinh thái với 12 nguyên tắc quản lý, kết hợp giữa cơ sở khoa học, pháp luật và tri thức bản địa, đồng thời đề cao vai trò tham gia của cộng đồng, doanh nghiệp, tổ chức khoa học và các bên liên quan trong công tác bảo tồn, bảo vệ, khai thác, phát huy giá trị Khu Dự trữ sinh quyển.

Việc ban hành Quy chế cũng cụ thể hóa định hướng phát triển Cù Lao Chàm mà lãnh đạo thành phố nhiều lần nhấn mạnh, trong đó lấy bảo tồn thiên nhiên làm nền tảng cho phát triển bền vững.

Tại buổi làm việc với xã đảo Tân Hiệp vào đầu tháng 6 vừa qua, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Thành ủy, Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội đơn vị Đà Nẵng Lê Ngọc Quang khẳng định quan điểm xuyên suốt "bảo tồn để phát triển, phát triển để bảo tồn", không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng và không đánh mất bản sắc để phát triển du lịch.

Theo Quy chế, Khu Dự trữ sinh quyển được phân thành ba vùng chức năng gồm vùng lõi, vùng đệm và vùng chuyển tiếp, làm cơ sở áp dụng cơ chế quản lý phù hợp đối với từng khu vực.

Trong đó, vùng lõi là khu vực thực hiện chức năng bảo tồn chủ yếu về đa dạng sinh học và hệ sinh thái, đồng thời là nền tảng khoa học phục vụ chức năng hỗ trợ nghiên cứu, giám sát và giáo dục môi trường. Các hoạt động diễn ra tại vùng lõi phải tuân thủ Quy chế quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Cù Lao Chàm và các quy định của địa phương.

Vùng lõi được tổ chức thành ba phân khu chức năng. Tại phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, chỉ cho phép các hoạt động phục vụ bảo tồn như tuần tra, kiểm soát, quan trắc môi trường, nghiên cứu khoa học đã được phê duyệt, cứu hộ loài nguy cấp, phòng cháy chữa cháy rừng, tuyên truyền giáo dục môi trường và các hoạt động phục hồi hệ sinh thái. Một số công trình phục vụ bảo vệ rừng kết hợp du lịch sinh thái chỉ được triển khai theo đề án được cấp có thẩm quyền phê duyệt.

Ở phân khu phục hồi sinh thái, ngoài các hoạt động bảo tồn, được phép triển khai các chương trình tái tạo hệ sinh thái, phục hồi loài; phát triển du lịch sinh thái theo hướng không gây tác động tiêu cực; phương tiện được phép lưu thông nhưng không gây hại đến môi trường; cùng với việc khai thác lâm sản ngoài gỗ, nghề truyền thống và cho thuê môi trường rừng theo phương án quản lý bền vững, có giám sát chặt chẽ.

Đối với phân khu dịch vụ - hành chính, cho phép kết hợp bảo tồn với phát triển, gồm nuôi trồng và khai thác thủy sản bền vững, phát triển dược liệu dưới tán rừng, tổ chức du lịch sinh thái - nghỉ dưỡng theo quy hoạch, xây dựng một số hạ tầng phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng - an ninh và khai thác lâm sản ngoài gỗ trong phạm vi được phê duyệt.

Song song với việc quy định rõ các hoạt động được phép triển khai tại từng phân khu, Quy chế cũng đặt yêu cầu bảo vệ môi trường vùng lõi lên hàng đầu, yêu cầu bảo tồn nguyên trạng hệ sinh thái tự nhiên; nghiêm cấm xả thải không qua xử lý, các hành vi phá hoại cảnh quan, săn bắt, khai thác trái phép tài nguyên, xây dựng công trình sai quy định hoặc làm suy giảm đa dạng sinh học.

Cùng với các quy định quản lý, địa phương tổ chức điều tra, đánh giá tài nguyên định kỳ 5 năm/lần, quan trắc môi trường, cứu hộ loài nguy cấp, giám sát hoạt động nghiên cứu, du lịch, tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng và hỗ trợ sinh kế bền vững cho người dân vùng lõi, hướng tới mục tiêu bảo tồn gắn với phát triển bền vững.

Người dân sinh sống hợp pháp trong khu vực được khai thác hợp lý tài nguyên phục vụ sinh kế truyền thống, tham gia các hoạt động du lịch sinh thái và hưởng lợi từ các chương trình bảo tồn; đồng thời có trách nhiệm tuân thủ nghiêm các quy định của pháp luật, không sử dụng ngư cụ hủy diệt, không khai thác trái phép tài nguyên, tích cực tham gia bảo vệ môi trường và chịu sự giám sát của cơ quan chức năng.

Bảo tồn thiên nhiên gắn với phát triển kinh tế xanh

Không chỉ tập trung bảo vệ nghiêm ngặt vùng lõi, Quy chế còn thiết lập cơ chế quản lý đối với vùng đệm và vùng chuyển tiếp theo hướng kiểm soát tác động đến môi trường, hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, tạo nền tảng để Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm - Hội An phát huy hiệu quả các giá trị sinh thái, kinh tế và văn hóa.

Theo đó, hoạt động tại vùng đệm được quản lý theo hướng kiểm soát chặt chẽ như khu vực hạn chế phát thải theo quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường. Các cơ sở lưu trú, dịch vụ du lịch và nuôi trồng thủy sản phải tuân thủ đầy đủ các quy định về môi trường, bảo đảm hệ thống thu gom, xử lý nước thải đạt quy chuẩn; kiểm soát chất thải từ tàu thuyền, phương tiện hoạt động trên sông, trên biển và thực hiện phân loại chất thải rắn tại nguồn.

Đối với khu vực hệ sinh thái rừng dừa nước và bãi triều vùng hạ lưu sông Thu Bồn, việc bảo vệ và khai thác nguồn lợi thủy sản, hệ sinh thái phải tuân thủ quy định của pháp luật về thủy sản, lâm nghiệp, môi trường và đa dạng sinh học; không làm phát sinh thủ tục hành chính, điều kiện đầu tư, kinh doanh hoặc cơ chế chấp thuận mới ngoài quy định hiện hành.

Các cơ quan, tổ chức, cộng đồng và cá nhân có trách nhiệm phối hợp tuyên truyền, ngăn chặn hành vi khai thác trái phép, sử dụng ngư cụ, phương pháp cấm hoặc gây suy giảm nguồn lợi và hệ sinh thái.

Việc tổ chức các hoạt động kinh tế, xã hội, nghiên cứu, giáo dục, du lịch và dịch vụ phải tuân thủ pháp luật và chịu sự kiểm tra, giám sát của cơ quan có thẩm quyền. Đồng thời, Quy chế khuyến khích phát triển các tổ, nhóm cộng đồng tham gia quản lý, bảo vệ hệ sinh thái rừng dừa nước, bãi triều; tăng cường tuần tra, giám sát cộng đồng và tạo điều kiện để người dân được hưởng lợi từ các cơ chế, chính sách bảo vệ, phục hồi nguồn lợi thủy sản theo quy định.

Đối với vùng chuyển tiếp, đây là không gian phát triển kinh tế - xã hội, nơi tập trung các hoạt động dân cư, dịch vụ, du lịch, làng nghề và bảo tồn các giá trị văn hóa. Mọi hoạt động phát triển trong khu vực phải tuân thủ các quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường, đa dạng sinh học, di sản văn hóa và các quy định chuyên ngành có liên quan; đồng thời được khuyến khích phát triển theo hướng kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, sử dụng hiệu quả tài nguyên và giảm thiểu phát thải ra môi trường.

Đáng chú ý, Quy chế cũng đặt yêu cầu lồng ghép các định hướng quốc tế và quốc gia trong quá trình quản lý Khu Dự trữ sinh quyển, gồm Kế hoạch Hành động Lima, Kế hoạch Hàng Châu (2026-2035) của Chương trình MAB, các mục tiêu phát triển bền vững (SDGs), Khung Đa dạng sinh học toàn cầu Côn Minh - Montreal (KMGBF), cùng các chiến lược về tăng trưởng xanh, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu của Việt Nam cũng như thành phố Đà Nẵng.

Quy chế phân định rõ trách nhiệm của Ban Quản lý Khu Dự trữ sinh quyển, các sở, ngành, chính quyền địa phương, doanh nghiệp và cộng đồng trong công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị khu sinh quyển.

Trong đó, cộng đồng địa phương được khuyến khích tham gia trực tiếp vào xây dựng kế hoạch bảo tồn, tuần tra, giám sát môi trường, nghiên cứu khoa học và được hưởng lợi từ các hoạt động phát triển bền vững; doanh nghiệp hoạt động trong khu vực phải tuân thủ nghiêm các quy định về môi trường, hướng đến sản xuất sạch, kinh tế xanh và có trách nhiệm quảng bá, gìn giữ danh hiệu Khu Dự trữ sinh quyển thế giới.

Định hướng này cũng thống nhất với mục tiêu phát triển Cù Lao Chàm mà lãnh đạo thành phố nhiều lần nhấn mạnh.

Theo Bí thư Thành ủy Lê Ngọc Quang, Cù Lao Chàm cần tập trung phát triển du lịch xanh, du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng và du lịch trải nghiệm gắn với văn hóa biển đảo, nghề truyền thống và các sản phẩm đặc trưng của địa phương.

Đồng thời chuyển từ mục tiêu gia tăng số lượng khách sang nâng cao chất lượng dịch vụ và kéo dài thời gian lưu trú. Định hướng lâu dài là xây dựng Cù Lao Chàm trở thành mô hình tiêu biểu về kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và kinh tế biển bền vững, lấy bảo tồn thiên nhiên làm nền tảng, người dân làm trung tâm và chất lượng môi trường làm thước đo phát triển.

Theo Bí thư Thành ủy, Tân Hiệp không chỉ là xã đảo đặc thù của thành phố mà còn là "tiền tiêu xanh" của Đà Nẵng trên biển, có ý nghĩa đặc biệt về sinh thái, văn hóa, du lịch, quốc phòng, an ninh và chủ quyền biển đảo, đồng thời là một phần rất đặc biệt trong bản sắc và lợi thế cạnh tranh của thành phố.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, Bí thư Thành ủy yêu cầu khẩn trương hoàn thành quy hoạch phân khu; đẩy nhanh đầu tư hạ tầng cảng, bến thủy nội địa; đồng thời giải quyết căn cơ các vấn đề về nước sạch, xử lý rác thải, cung ứng nhiên liệu, y tế, giáo dục và các điều kiện dân sinh thiết yếu. Đặc biệt, công tác xử lý rác phải chuyển mạnh từ tư duy "thu gom, xử lý" sang "giảm phát sinh, tái sử dụng, tái chế và xử lý hiện đại", hạn chế tối đa chôn lấp.

Cùng định hướng đó, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Mạnh Hùng cho biết, thành phố sẽ tiếp tục nghiên cứu cơ chế hỗ trợ phát triển xã đảo, ưu tiên đầu tư mở rộng hệ thống cấp nước sạch, nâng cấp khu xử lý rác thải và các công trình hạ tầng dân sinh thiết yếu; đồng thời quy hoạch đồng bộ hệ thống giao thông, cầu cảng, vận tải và hạ tầng phục vụ phát triển du lịch, thương mại, dịch vụ.

Bên cạnh việc hoàn thiện hạ tầng, thành phố cũng xác định tiếp tục ưu tiên các nhiệm vụ về quy hoạch không gian phát triển, bảo đảm an ninh năng lượng, nước sạch, xử lý rác thải, phát triển y tế, giáo dục và an sinh xã hội.

Đây sẽ là nền tảng để Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm - Hội An phát huy hiệu quả vai trò bảo tồn thiên nhiên gắn với phát triển kinh tế xanh, kinh tế biển bền vững và không ngừng nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Việc ban hành Quy chế không chỉ hoàn thiện cơ chế quản lý đối với Khu dự trữ sinh quyển mà còn tạo nền tảng để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Cù Lao Chàm trở thành hình mẫu về phát triển xanh, sinh thái và bền vững.

Khi các giá trị tự nhiên được gìn giữ, cộng đồng được đặt ở vị trí trung tâm và phát triển kinh tế gắn chặt với bảo tồn, Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm - Hội An sẽ tiếp tục khẳng định vai trò là tài sản sinh thái quý giá của Đà Nẵng, đóng góp vào sự phát triển bền vững của thành phố trong giai đoạn mới.

HỒNG QUÂN - QUANG HÀ