Phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững từ trồng rừng gỗ lớn

Chuyển đổi tư duy, nâng giá trị rừng trồng

Trước yêu cầu nâng cao giá trị kinh tế rừng và đáp ứng ngày càng chặt chẽ các tiêu chuẩn của thị trường xuất khẩu, Đà Nẵng đang đẩy mạnh phát triển rừng gỗ lớn gắn với mở rộng diện tích rừng được cấp chứng chỉ FSC, VFCS/PEFC (*).

Đây là hướng đi giúp người trồng rừng tăng thu nhập, đồng thời thúc đẩy quản lý rừng bền vững, bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế xanh.Sau sáp nhập, Đà Nẵng có nhiều dư địa để phát triển kinh tế lâm nghiệp.

Toàn thành phố hiện có khoảng 745.027ha rừng và diện tích đã trồng cây rừng; trong đó, rừng trồng khoảng 241.639ha. Riêng diện tích rừng trồng đã hình thành rừng là 188.099ha, còn 53.540ha đã trồng nhưng chưa đủ tiêu chí công nhận thành rừng. Đây là nguồn lực quan trọng để thành phố hình thành vùng nguyên liệu gỗ hợp pháp, có chứng chỉ, phục vụ chế biến sâu và xuất khẩu.

Theo ông Trần Út- Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, thực tế phát triển rừng trồng thời gian qua vẫn còn nhiều điểm nghẽn. Phần lớn diện tích rừng trồng hiện nay được khai thác theo chu kỳ ngắn, phổ biến từ 4-5 năm, chủ yếu bán làm dăm gỗ. Cách làm này giúp người dân có nguồn thu nhanh, giảm áp lực vốn trước mắt, nhưng giá trị kinh tế trên một đơn vị diện tích chưa cao. Gỗ non, đường kính nhỏ, chất lượng nguyên liệu thấp nên khó đưa vào chế biến đồ gỗ nội thất, vật liệu xây dựng xanh hoặc các sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

Không chỉ là bài toán kinh tế, rừng trồng chu kỳ ngắn còn đặt ra nhiều vấn đề về môi trường. Việc khai thác sớm, khai thác trắng trên đất dốc, canh tác manh mún, sử dụng giống chưa bảo đảm chất lượng có thể làm suy giảm đất, hạn chế khả năng giữ nước, giảm đa dạng sinh học và làm đứt quãng quá trình tích lũy các-bon của cây rừng. Hơn nữa, tình trạng đốt thực bì để dọn rẫy tái trồng cũng gây ảnh hưởng không nhỏ đến môi trường sinh thái. Trong khi đó, các thị trường lớn như EU, Mỹ, Nhật Bản ngày càng coi trọng tính hợp pháp, khả năng truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn quản lý rừng bền vững và trách nhiệm môi trường của sản phẩm gỗ.

Vì vậy, chuyển từ rừng gỗ nhỏ sang rừng gỗ lớn không chỉ là kéo dài chu kỳ khai thác. Đây là sự thay đổi trong tư duy phát triển kinh tế rừng: từ khai thác nhanh, bán nguyên liệu thô sang nuôi dưỡng rừng lâu hơn, tạo trữ lượng gỗ lớn hơn, nâng tỷ lệ gỗ xẻ và tăng giá trị thương mại.

Theo các chuyên gia và cơ quan chức năng, mô hình rừng gỗ lớn có chứng chỉ có thể mang lại lợi nhuận cao hơn so với khai thác gỗ nhỏ, đồng thời tăng khả năng tích lũy các-bon, bảo vệ nguồn nước, hạn chế xói mòn, sạt lở.

Trong bối cảnh Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, lâm nghiệp được nhìn nhận là một “bể chứa các-bon” tự nhiên, có vai trò quan trọng trong hấp thụ và lưu giữ khí nhà kính. Do đó, phát triển rừng gỗ lớn, quản lý rừng bền vững và mở rộng chứng chỉ rừng không chỉ phục vụ mục tiêu tăng thu nhập cho người dân miền núi, mà còn góp phần thực hiện chiến lược tăng trưởng xanh, phát triển kinh tế tuần hoàn và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Đáng chú ý, chứng chỉ FSC, VFCS/PEFC là công cụ quan trọng để thúc đẩy quản lý rừng có trách nhiệm, bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường. Khi rừng được cấp chứng chỉ, sản phẩm gỗ có điều kiện tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc, nâng cao giá trị thương hiệu và giảm rủi ro bị loại khỏi các thị trường xuất khẩu có tiêu chuẩn cao.

Những năm qua, Đà Nẵng ghi nhận kết quả bước đầu trong phát triển rừng có chứng chỉ. Nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã, nhóm hộ đã tham gia liên kết trồng rừng gỗ lớn theo tiêu chuẩn FSC, VFCS/PEFC. Theo số liệu cập nhật, đến nay thành phố có hơn 33.000ha rừng được cấp chứng chỉ, với sự tham gia của hơn 6.500 hộ dân cùng nhiều hợp tác xã, doanh nghiệp. Dù vậy, so với tiềm năng rừng trồng hiện có, kết quả này vẫn còn khiêm tốn, đòi hỏi cách làm mạnh hơn, đồng bộ hơn và gắn chặt hơn giữa sản xuất, cấp chứng chỉ, chế biến và thị trường.

Liên kết chuỗi, tạo nền tảng cho kinh tế rừng bền vững

Thực tiễn cho thấy, muốn mở rộng rừng gỗ lớn có chứng chỉ, không thể chỉ vận động người dân kéo dài chu kỳ khai thác bằng những lời kêu gọi chung chung. Điều quan trọng là phải giải được những nỗi lo cụ thể của người trồng rừng: thiếu vốn, sợ rủi ro bão gió, chưa quen quy trình chứng chỉ, lo đầu ra sản phẩm và dễ dao động khi giá gỗ dăm tăng. Vì vậy, liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ dân được xem là chìa khóa để phát triển rừng gỗ lớn một cách thực chất.

Tại nhiều địa phương, các mô hình liên kết đã bước đầu cho thấy hiệu quả. Công ty Cổ phần Đầu tư và Phát triển Lâm nghiệp Quảng Nam triển khai liên kết với hộ dân tại 8 xã, đóng vai trò quản lý nhóm, xây dựng kế hoạch, tổ chức giám sát, kết nối thị trường, hỗ trợ kỹ thuật và duy trì chứng chỉ rừng. Đến nay, mô hình đã tổ chức hơn 183 lớp tập huấn, 64 cuộc hội thảo nâng cao năng lực cho người dân; diện tích được đánh giá cấp chứng chỉ đạt 8.117,08ha với 1.345 hộ tham gia.

Tại HTX NN Hiệp Thuận, từ diện tích rừng có chứng chỉ ban đầu 239ha với 54 hộ sau khi dự án WB3 kết thúc, đến nay HTX đã liên kết được 1.558,33ha với 273 hộ. Điểm đáng chú ý là HTX không chỉ vận động người dân giữ rừng lâu hơn, mà còn có cơ chế hỗ trợ cụ thể: hướng dẫn kỹ thuật trồng rừng gỗ lớn, hỗ trợ đánh giá cấp chứng chỉ, cam kết bao tiêu sản phẩm. Với rừng từ 5 tuổi trở lên, HTX cho hộ dân mượn 30% giá trị lô rừng để kéo dài chu kỳ kinh doanh, không tính lãi; sau khai thác, thu mua sản phẩm với giá cao hơn thị trường từ 5-7%. Cách làm này giúp người dân có thêm điểm tựa để chuyển từ khai thác ngắn hạn sang nuôi rừng dài hạn.

Từ các mô hình trên có thể thấy, liên kết không chỉ là hợp đồng mua bán gỗ, mà là cơ chế chia sẻ lợi ích và rủi ro. Người dân cần vốn, giống, kỹ thuật, chứng chỉ, bảo hiểm và đầu ra ổn định; doanh nghiệp cần vùng nguyên liệu hợp pháp, có quy mô, truy xuất được nguồn gốc; Nhà nước cần phát triển rừng bền vững, quản lý tài nguyên tốt hơn và nâng cao giá trị ngành lâm nghiệp. Khi các lợi ích này gặp nhau, việc mở rộng rừng gỗ lớn có chứng chỉ mới có nền tảng lâu dài.

Dù vậy, quá trình mở rộng chứng chỉ rừng vẫn còn nhiều khó khăn. Tập quán canh tác của người dân không dễ thay đổi; nhiều hộ còn thiếu giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc khó xác nhận nguồn gốc đất ổn định, không tranh chấp. Chi phí đánh giá, duy trì chứng chỉ còn cao; yêu cầu về hồ sơ, quản lý rừng, bảo vệ môi trường, giám sát khai thác và truy xuất nguồn gốc khá chặt chẽ. Bên cạnh đó, diện tích rừng hộ gia đình nhỏ lẻ, phân tán; rủi ro thiên tai, biến động giá gỗ và hạn chế về hạ tầng giao thông cũng ảnh hưởng đến quá trình liên kết.

Vì vậy, thời gian tới cần tăng cường vai trò của cơ quan quản lý nhà nước trong xây dựng kế hoạch phát triển rừng gỗ lớn, cấp chứng chỉ rừng, quản lý giống, bố trí nguồn vốn hỗ trợ và mở rộng thị trường xuất khẩu.

Các xã, phường có diện tích rừng trồng cần rà soát vùng nguyên liệu, hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã liên kết với hộ dân; đồng thời đẩy nhanh giao đất, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâm nghiệp, xác nhận nguồn gốc đất để người dân đủ điều kiện tham gia chứng chỉ.

Cùng với đó, cần phát triển mạnh tổ hợp tác, hợp tác xã, nhóm hộ quản lý rừng bền vững để giảm chi phí cấp chứng chỉ và tạo quy mô đủ lớn cho chuỗi cung ứng. Chính sách tín dụng, hỗ trợ cây giống chất lượng cao, cây bản địa, chi phí cấp và duy trì chứng chỉ, bảo hiểm rừng trồng cần được ưu tiên. Song song, ngành lâm nghiệp cần đẩy mạnh số hóa dữ liệu rừng, bản đồ quy hoạch, nhật ký quản lý rừng và hệ thống truy xuất nguồn gốc gỗ để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Phát triển rừng gỗ lớn, mở rộng diện tích cấp chứng chỉ là quá trình dài hơi, cần sự kiên trì và cách làm thực chất. Từ những diện tích rừng được giữ lại lâu hơn, những nhóm hộ được tập huấn bài bản, những hợp tác xã biết chia sẻ rủi ro với nông dân, ngành lâm nghiệp Đà Nẵng đang có cơ hội chuyển từ khai thác giá trị ngắn hạn sang phát triển kinh tế rừng bền vững.

Khi rừng không chỉ cho gỗ, mà còn giữ nước, giữ đất, tích lũy các-bon, bảo vệ đa dạng sinh học và mở cửa thị trường xuất khẩu, người trồng rừng sẽ có thêm niềm tin để gắn bó lâu dài với rừng.

(*) FSC: Chứng chỉ quản lý rừng bền vững quốc tế.
VFCS: Chứng chỉ quản lý rừng bền vững  Việt Nam

PEFC: Chương trình Chứng nhận chứng chỉ rừng.

MAI CHI