Gốm Thanh Hà đi cùng thời đại

Nối mạch di sản

Hơn 500 năm qua, nghề gốm Thanh Hà được gìn giữ qua nhiều thế hệ, trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa Hội An. Ngày nay, làng nghề không chỉ được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia mà còn là một trong những giá trị văn hóa bản địa độc đáo, góp phần đưa Hội An gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO trong lĩnh vực Thủ công và Nghệ thuật dân gian.

Giữa sự thay đổi của thị trường và nhu cầu ngày càng đa dạng của du khách, việc tiếp nối nghề truyền thống cũng đặt ra yêu cầu mới. Giữ nghề không chỉ là truyền lại kỹ thuật làm gốm, mà còn phải tìm cách để sản phẩm tiếp tục có chỗ đứng trong đời sống hiện đại.

Trong lớp người trẻ đang tiếp nối nghề, nghệ nhân Lê Văn Nhật chọn cách đi: giữ nền tảng kỹ thuật truyền thống nhưng thay đổi sản phẩm để đáp ứng nhu cầu thực tế của thị trường.

Lớn lên cùng đất, lửa và những chiếc bàn xoay, anh Nhật dần tiếp nhận kỹ thuật từ các thế hệ đi trước. Nhưng khi trực tiếp làm nghề, anh nhận ra rằng nếu chỉ lặp lại những mẫu sản phẩm cũ, gốm Thanh Hà sẽ khó tiếp cận những nhóm khách hàng mới.

Từ những trăn trở trong quá trình làm nghề, anh tìm cách đưa hơi thở Hội An vào những sản phẩm gốm quen thuộc. Mô hình Chùa Cầu được thu nhỏ làm vật trang trí; hình ảnh bài chòi được cách điệu trên nền gốm trắng; các sản phẩm như bình hoa, ly, đĩa hay bộ 12 con giáp cũng được thay đổi kiểu dáng theo hướng mềm mại, hiện đại hơn.

“Hàng thủ công không cái nào giống cái nào. Mình phải cố gắng chế tác sao cho nhìn vào là thấy Hội An”, anh Nhật nói.

Những thay đổi trong cách làm sản phẩm của nghệ nhân Lê Văn Nhật cũng cho thấy yêu cầu ngày càng rõ của thị trường đối với các sản phẩm thủ công. Theo ông Lê Bá Ngọc, Tổng Thư ký Hiệp hội Xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam (Vietcraft), để sản phẩm mỹ nghệ truyền thống đi xa hơn, người làm nghề cần hướng đến nhu cầu thực tế của người tiêu dùng.

Từ kích thước, kiểu dáng, công năng đến giá bán, bao bì và khả năng vận chuyển, mỗi yếu tố đều cần được tính toán phù hợp với nhóm khách hàng và kênh tiêu thụ. Cùng với đó, việc kết nối nghệ nhân với nhà thiết kế, doanh nghiệp du lịch và hệ thống phân phối sẽ giúp những giá trị truyền thống được chuyển hóa thành các sản phẩm phù hợp hơn với đời sống đương đại.

“Một sản phẩm tốt không chỉ đẹp và có câu chuyện, mà còn phải phù hợp với người sử dụng, điểm bán và thị trường”, ông Ngọc cho biết.

Du lịch nuôi nghề, nghề nuôi người

Những năm qua, làng gốm Thanh Hà được đầu tư hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, cảnh quan, đáp ứng yêu cầu sản xuất và đón khách tham quan. Các chính sách hỗ trợ phát triển ngành nghề nông thôn, chương trình OCOP, khuyến công và các cơ chế hỗ trợ theo nghị quyết của HĐND thành phố cũng được triển khai, tạo thêm động lực để người dân bám nghề, duy trì sản xuất.

Quan trọng hơn, sức sống của làng nghề không chỉ đến từ nguồn lực đầu tư mà còn từ việc cộng đồng được trực tiếp tham gia và hưởng lợi từ hoạt động du lịch. Nguồn thu bán vé tham quan được phân bổ hợp lý cho các cơ sở gốm; nghệ nhân, thợ giỏi được trả thù lao tương xứng với tay nghề và mức độ đóng góp. Hoạt động du lịch vì thế trở thành cầu nối trực tiếp giữa làng nghề với du khách, tạo đầu ra cho sản phẩm và thêm sinh kế cho cộng đồng; trong khi đó, làng gốm luôn “đỏ lửa” mỗi ngày cũng chính là tài nguyên tạo nên sức hấp dẫn riêng cho điểm đến.

Du khách đến Thanh Hà vừa trải nghiệm không gian văn hóa, trực tiếp tìm hiểu cách làm gốm, vừa có thể lựa chọn, mua sản phẩm do người dân làm ra. Nguồn thu từ du lịch quay trở lại hỗ trợ sinh kế, tạo động lực để người dân tiếp tục giữ nghề; còn nghề được duy trì lại làm giàu thêm sản phẩm văn hóa, du lịch của địa phương. Vì vậy, địa phương xác định du lịch là kênh “xuất khẩu tại chỗ” hiệu quả đối với sản phẩm làng nghề.

Lãnh đạo UBND phường Hội An Tây cho biết, địa phương định hướng phát huy cơ chế phối hợp “6 Nhà”, gồm Nhà nước - Cộng đồng - Nghệ nhân - Người trẻ - Nhà thiết kế/cơ sở đào tạo - Doanh nghiệp lữ hành. Trong đó, Nhà nước kiến tạo cơ chế, đầu tư hạ tầng; cộng đồng trực tiếp giữ nghề; nghệ nhân truyền nghề, giữ kỹ thuật; người trẻ phát huy lợi thế về truyền thông và tiếp cận thị trường; nhà thiết kế, cơ sở đào tạo hỗ trợ đổi mới; doanh nghiệp lữ hành kết nối sản phẩm với du khách.

Thời gian tới, phường Hội An Tây tiếp tục đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, phát triển các dòng gốm mỹ nghệ, gốm trang trí có giá trị cao; đồng thời từng bước số hóa sản phẩm theo hướng “mỗi sản phẩm một câu chuyện”. Mã QR được gắn trên sản phẩm để du khách có thể tra cứu nguồn gốc, câu chuyện văn hóa bằng nhiều ngôn ngữ và kết nối đặt hàng sau khi rời Thanh Hà.

Địa phương xác định nguyên tắc xuyên suốt là “đổi mới hình thức nhưng phải giữ vững hồn cốt”, để mỗi sản phẩm mới vẫn mang dấu ấn của chất đất, kỹ thuật và văn hóa làng gốm Thanh Hà.

ĐÌNH NGUYÊN