Bảo tồn văn hóa làng xứ Quảng trong kỷ nguyên mới

Đây cũng là nội dung được nhiều nhà khoa học, chuyên gia văn hóa trao đổi tại tọa đàm khoa học “Văn hóa làng xứ Quảng - Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị trong kỷ nguyên mới” do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng tổ chức.

Cội nguồn bản sắc xứ Quảng

Trong lịch sử dân tộc, làng không chỉ là nơi cư trú mà còn là không gian văn hóa đặc biệt, nơi lưu giữ và trao truyền những giá trị cốt lõi của cộng đồng. Từ đình làng, nhà thờ tộc, lễ hội truyền thống đến các phong tục, tập quán, nghề thủ công và nếp sống nghĩa tình, tất cả đã góp phần hình thành bản sắc văn hóa Việt Nam qua nhiều thế hệ.

Đối với xứ Quảng, văn hóa làng mang những sắc thái riêng được tạo dựng trong quá trình mở đất, khai hoang và thích ứng với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt. Không gian văn hóa làng ở xứ Quảng mang đậm bản sắc độc đáo, được thể hiện qua kho tàng di sản phong phú từ các công trình như đình làng, nhà thờ tổ, làng nghề truyền thống, đến những giá trị phi vật thể như lễ hội, nghệ thuật dân gian và tín ngưỡng cộng đồng. Chính nét đặc trưng này đã góp phần tạo nên sức cuốn hút riêng biệt của vùng đất Quảng.

Nhắc đến xứ Quảng là nhắc đến một vùng đất giàu truyền thống, có bề dày lịch sử, nơi giao thoa của những dòng chảy văn hóa lớn của nhân loại. Và cốt lõi làm nên “chất Quảng” riêng ấy, không gì khác, chính là Văn hóa làng - chiếc nôi hình thành, nuôi dưỡng và tôi luyện bản sắc xứ Quảng. Từ bao đời nay, làng không chỉ là một thiết chế tự quản, mà là không gian sinh tồn, là mạch nguồn nuôi dưỡng tâm hồn và định hình nên bản sắc con người xứ Quảng: kiên cường, bất khuất, nghĩa tình và tràn đầy khát vọng.

Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Thị Anh Thi, văn hóa làng xứ Quảng mang trong mình những giá trị đặc sắc, đan xen hài hòa của các giá trị vật chất và tinh thần, giữa không gian cảnh quan, nếp sống, phong tục, tập quán, tín ngưỡng và nghệ thuật kiến trúc. Không gian văn hóa làng xứ Quảng đa dạng và đặc sắc, kết hợp hoàn hảo giữa văn hóa làng ven biển, văn hóa làng nghề truyền thống, văn hóa làng nông nghiệp và văn hóa cộng đồng vùng đồng bào dân tộc thiểu số”.

“Trải qua những thăng trầm của lịch sử, trong không gian những ngôi làng xứ Quảng là tình làng nghĩa xóm, “tối lửa tắt đèn có nhau”, là những phong tục tập quán, giá trị sáng tạo, lễ hội đặc sắc, ký ức tập thể, niềm tin và ý chí kiên trung, bất khuất. Chính những giá trị vô hình ấy đã trở thành điểm tựa tinh thần, tạo nên sức mạnh nội sinh, bồi đắp cho sức sống trường tồn của mảnh đất xứ Quảng anh hùng”- Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Thị Anh Thi nhấn mạnh.

Theo PGS.TS Ngô Văn Minh, làng là một trong những thiết chế xã hội tồn tại bền bỉ nhất trong lịch sử. Nếu gia đình là tế bào của xã hội thì làng là cộng đồng gắn kết các thành viên trên nhiều phương diện từ kinh tế, tín ngưỡng, văn hóa đến ý thức cộng đồng. Mối quan hệ "Nhà - Làng - Nước" chính là trụ cột tạo nên bản sắc văn hóa Việt Nam, trong đó văn hóa làng được xem là "tế bào của văn hóa dân tộc".

Ông cũng cho rằng chính quá trình cộng cư, khai phá vùng đất mới đã tạo nên tính cách đặc trưng của con người xứ Quảng: cần cù, nghĩa tình, hiếu học, trọng nghĩa khí, giàu tinh thần đoàn kết và luôn khát vọng vươn lên. Làng xứ Quảng vì thế không chỉ là nơi cư trú mà còn là không gian nuôi dưỡng nhân cách, gìn giữ ký ức cộng đồng và tạo dựng "chân dung" văn hóa của cả vùng đất.

Từ góc nhìn khảo cổ học và di sản tư liệu, nhà nghiên cứu Hồ Xuân Tịnh cho rằng những văn bia, câu đối, sắc phong, gia phả cùng các dấu tích khảo cổ chính là những "trầm tích văn hóa" phản ánh lịch sử hình thành làng xã, quá trình giao thoa văn hóa và sự phát triển của cộng đồng cư dân xứ Quảng qua nhiều thế kỷ. Đây không chỉ là những tư liệu lịch sử quý giá mà còn là bằng chứng sinh động về cội nguồn, truyền thống và bản sắc của từng làng quê.

Tuy nhiên, tốc độ phát triển nhanh chóng hiện nay cũng đang đặt văn hóa làng trước những thử thách lớn như: Không gian làng bị thu hẹp, kiến trúc truyền thống dần bị thay thế, các giá trị tinh thần có nguy cơ mai một... trong khi một bộ phận giới trẻ chưa thật sự hiểu sâu về lịch sử làng, văn hóa dòng họ hay ký ức cộng đồng. Câu hỏi đặt ra trong bối cảnh hiện này là: Làm sao để hiện đại nhưng không làm phai mờ bản sắc? Làm sao để phát triển kinh tế nhanh, bền vững mà không đánh mất linh hồn làng quê, xứ sở?

Đánh giá về thực trạng này, PGS.TS Bùi Hoài Sơn (Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội) đã thẳng thắn chỉ ra: “Sự đứt gãy ký ức cộng đồng là một nguy cơ lớn, bởi khi một cộng đồng không còn biết mình đến từ đâu, cộng đồng ấy sẽ khó xác định mình đi về đâu. Sự phát triển của hạ tầng nông thôn, đô thị hóa và lối sống hiện đại đã tác động mạnh mẽ đến đời sống nông thôn, làm phai nhạt giá trị truyền thống, phá vỡ không gian cũng như những chuẩn mực văn hóa vốn là đặc trưng của mỗi làng quê”.Theo các chuyên gia, thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ là nguy cơ mất đi các di sản vật thể mà còn là sự gián đoạn trong quá trình truyền thừa văn hóa. Một khi cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ không còn nhận thức đầy đủ giá trị của cội nguồn thì việc bảo tồn văn hóa làng sẽ gặp rất nhiều khó khăn.

Bảo tồn văn hóa làng bằng tư duy mới

Trước những thách thức đặt ra, nhiều ý kiến tại tọa đàm thống nhất rằng cần chuyển từ tư duy "bảo tồn tĩnh" sang "bảo tồn động", từ "bảo tồn cho cộng đồng" sang "bảo tồn bởi cộng đồng và vì cộng đồng", để người dân thực sự trở thành chủ thể sáng tạo, gìn giữ và phát huy di sản.

Nhìn nhận sâu sắc về mô hình này, TS. Trần Đình Hằng (Phân viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch miền Trung) đề xuất phát triển du lịch sinh thái nhân văn dựa trên cộng đồng và dòng họ. Theo ông, thay vì thương mại hóa không gian làng, cần hỗ trợ các dòng họ quản lý nhà thờ tộc, gìn giữ lễ nghi truyền thống và tham gia phát triển du lịch cộng đồng. Khi người dân có nguồn thu nhập chính đáng từ di sản, họ sẽ chủ động bảo vệ nếp nhà, phong khí và bản sắc văn hóa của quê hương.

Cùng với đó, nhiều chuyên gia nhấn mạnh việc bảo tồn phải gắn với công tác kiểm kê, tư liệu hóa và số hóa di sản. Theo Nhà nghiên cứu Hồ Xuân Tịnh, hệ thống văn bia, sắc phong, câu đối, gia phả, tư liệu khảo cổ cần được kiểm kê, lập hồ sơ khoa học và số hóa đồng bộ để tránh nguy cơ thất lạc, hư hỏng theo thời gian. Đây sẽ là nguồn dữ liệu quý phục vụ nghiên cứu, giáo dục truyền thống cũng như quảng bá văn hóa địa phương trong thời đại số.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, TS. Nguyễn Văn Dũng (Học viện hành chính và Quản trị công) đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu số về văn hóa làng, bản đồ số di sản, thư viện hình ảnh, phim tư liệu, bảo tàng số và các nền tảng kể chuyện số nhằm tái hiện sinh động ký ức cộng đồng. Theo ông, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế; cộng đồng là chủ thể lưu giữ và truyền dạy di sản; doanh nghiệp, nhà khoa học và các tổ chức xã hội tham gia kết nối nguồn lực, công nghệ và thị trường để chuyển hóa giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển. Việc ứng dụng mã QR tại di tích, xây dựng bản đồ số hay tổ chức các cuộc thi podcast, video ngắn về di sản sẽ giúp thế hệ trẻ tiếp cận văn hóa truyền thống bằng ngôn ngữ của thời đại số.

Song song với chuyển đổi số, các chuyên gia đều cho rằng giáo dục là giải pháp mang tính lâu dài. Văn hóa làng cần được đưa vào chương trình giáo dục địa phương, hoạt động trải nghiệm, câu lạc bộ di sản và các chương trình tìm hiểu lịch sử quê hương để học sinh, thanh niên được tiếp cận trực tiếp với đình làng, nhà thờ tộc, làng nghề, nghệ nhân và những câu chuyện lịch sử của cộng đồng. Chỉ khi thế hệ trẻ hiểu, yêu và tự hào về quê hương thì di sản mới có sức sống bền vững.

Bên cạnh đó, việc bảo tồn cũng cần gắn với phát triển kinh tế, du lịch và xây dựng nông thôn mới. Các giá trị văn hóa làng không chỉ được gìn giữ trong không gian truyền thống mà cần trở thành nguồn lực phát triển thông qua du lịch cộng đồng, du lịch làng nghề, công nghiệp văn hóa và các sản phẩm sáng tạo mang đậm bản sắc xứ Quảng. Tuy nhiên, quá trình khai thác phải bảo đảm hài hòa giữa phát triển kinh tế với gìn giữ tính chân thực của di sản, tránh thương mại hóa và làm biến dạng các giá trị truyền thống.

Tại hội thảo, các nhà khoa học, nhà nghiên cứu thống nhất rằng, trong kỷ nguyên mới, bảo tồn văn hóa làng không phải là níu giữ quá khứ mà là làm cho những giá trị tốt đẹp của quá khứ tiếp tục sống trong hiện tại và trở thành động lực cho tương lai. Khi cộng đồng được đặt vào vị trí trung tâm, khi công nghệ trở thành công cụ lan tỏa di sản và khi văn hóa được nhìn nhận như một nguồn lực phát triển, văn hóa làng sẽ tiếp tục được bồi đắp, gìn giữ và phát huy, góp phần xây dựng Đà Nẵng trở thành đô thị hiện đại nhưng vẫn đậm đà bản sắc văn hóa xứ Quảng.

MAI CHI - HẢI ANH