Lễ cúng cơm mới của người Ve

Nhóm người Ve (còn gọi là Giẻ) là một trong hai nhóm người địa phương (gồm Ve và Triêng) của tộc người Giẻ-Triêng, sinh sống chủ yếu tại xã Đắc Pring.

Nhóm người Ve khi còn sơ khai vẫn mang tính tự cung, tự cấp; phương thức canh tác dựa vào trồng trọt ở nương rẫy, hình thức là chọt lỗ, tỉa hạt bằng các vật dụng nhọn để chọt.

Ngoài ra, họ còn tự chế tác các công cụ sản xuất và dệt thổ cẩm, đan đát và làm đồ gốm…

Lễ cúng cơm mới là một trong những nghi lễ không thể thiếu trong đời sống văn hóa, trong tiềm thức tâm linh của đồng bào miền núi nói riêng, đồng bào làm nông nghiệp ở miền núi nói chung và người Ve không phải là ngoại lệ.

Vì vậy, đối với các cộng đồng người Ve, “thần Lúa” là một trong những vị thần được đồng bào Ve coi trọng vì gắn liền với mùa màng, biểu thị cho sự no đủ hoặc đói kém trong từng mùa rẫy.

Với họ, quan niệm về “thần Lúa” luôn chi phối trong tâm thức linh thiêng, nên nghi thức cầu mùa của họ diễn ra theo chu kỳ của mỗi mùa. Lễ cúng cơm mới được xem là một trong những nghi lễ quan trọng hằng năm không thể thiếu.

Theo tập tục người Ve, khi lên nương làm rẫy, việc đầu tiên của bà con là chọn một mảnh đất nhỏ trong phần đất rẫy của mình, sát bên cạnh cái chòi để ở tạm chăm sóc vụ rẫy; sau đó thực hiện một số nghi lễ quan trọng liên quan đến đời sống tâm linh trong sản xuất trước khi bắt tay trồng tỉa lúa cho vụ mùa.

Bắt đầu “xuống giống”, chủ rẫy cầm một ít lúa giống tỉa xuống một khoảnh đất nhỏ gọi là “làm phép”. Đến vụ mùa thu hoạch, những hạt thóc tại khoảnh đất nhỏ kia chính là “lúa thiêng”; một số ít lúa này dùng vào “lễ ăn cơm mới”, số còn lại được đem cất riêng để mùa vụ sau đem ra gieo lại trên rẫy thiêng đó.

Bên cạnh “rẫy thiêng”, chủ rẫy thường trồng những loại cây mà họ xem như là “bạn tình của cây lúa”, người dân gọi là “cây ngãi”.

Lễ cúng cơm mới của người Ve có một vài chi tiết hơi khác so với các tộc người thiểu số khác ở vùng núi Đà Nẵng, đó là phụ nữ đóng vai trò quan trọng. Các già làng người Ve kể rằng, mỗi gia đình cử một phụ nữ lớn tuổi, đóng vai “mẹ lúa” đi hái một ít “lúa thiêng” trên mảnh đất “rẫy thiêng” sắp thu hoạch, đem về để nấu cơm cúng.

Điều đặc biệt là ngày đi lấy “lúa thiêng”, “mẹ lúa” phải mang theo huyết của con gà; khi trên đoạn đường đi từ nhà đến rẫy mà phải lội qua suối (khe, sông), “mẹ lúa” phải đem theo sẵn một ít chỉ trắng và một ít những đoạn cây đã được đoạn nhỏ.

Khi đến rẫy thiêng, “mẹ lúa” lấy huyết của gà vẫy vào những “cây ngãi”, sau đó dùng tay để tuốt những hạt “lúa thiêng” bỏ vào gùi.

Đến lúc về nhà, khi “mẹ lúa” đi đến dòng suối (khe, sông), liền lấy chỉ buộc vào hai đoạn cây nhỏ mang theo, nối từ bờ suối này sang bờ suối kia, với ý nghĩa là làm cầu nối cho hồn “lúa thiêng” qua sông.