Để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh của Đà Nẵng

Cơ hội mới

Trong những năm qua, văn hóa đã góp phần quan trọng vào quá trình xây dựng hình ảnh và thương hiệu của Đà Nẵng. Các mô hình như “Thành phố đáng sống”, “Thành phố môi trường”, “5 không”, “3 có”, “4 an” không chỉ mang ý nghĩa quản lý xã hội mà còn góp phần hình thành các giá trị văn hóa đô thị đặc trưng của thành phố. Cùng với đó, hệ thống các sự kiện văn hóa, du lịch quy mô lớn đã góp phần nâng cao sức hấp dẫn, tạo dựng hình ảnh một đô thị năng động, văn minh và thân thiện.

Nhìn từ góc độ phát triển, những kết quả đạt được cho thấy văn hóa ngày càng được xem là một yếu tố quan trọng trong chiến lược phát triển đô thị. Tuy nhiên, điểm mới của Nghị quyết số 80-NQ/TW là đặt văn hóa trong mối quan hệ hữu cơ với toàn bộ quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Văn hóa không chỉ là kết quả của phát triển mà còn là yếu tố tạo ra động lực phát triển từ bên trong.

Đối với Đà Nẵng, việc mở rộng không gian phát triển đã tạo nên những điều kiện thuận lợi mới cho phát triển văn hóa. Từ một đô thị dịch vụ và du lịch, thành phố đang sở hữu một không gian văn hóa đa dạng hơn với sự kết hợp giữa văn hóa đô thị hiện đại và hệ thống các giá trị văn hóa đặc sắc của xứ Quảng. Không gian đó bao gồm các di sản văn hóa, làng nghề truyền thống, lễ hội, văn hóa cộng đồng, văn hóa nông thôn và miền núi.

Đặc biệt, việc kết nối trực tiếp với các không gian di sản có giá trị như Đô thị cổ Hội An, Khu đền tháp Mỹ Sơn cùng hệ thống làng nghề, lễ hội và các giá trị văn hóa cộng đồng đã tạo điều kiện để hình thành các liên kết văn hóa - du lịch mang tính vùng. Đây được xem là một lợi thế quan trọng để Đà Nẵng mở rộng không gian phát triển văn hóa, đồng thời tạo thêm động lực cho phát triển kinh tế sáng tạo trong giai đoạn mới.

Không chỉ mở rộng về quy mô, quá trình phát triển mới còn làm phong phú thêm cấu trúc văn hóa của thành phố. Những giá trị văn hóa xứ Quảng với tinh thần cộng đồng, tính năng động và khả năng thích ứng được xem là những yếu tố quan trọng góp phần tạo nên bản sắc và sức cạnh tranh của khu vực. Trong bối cảnh mới, đây là nguồn lực có ý nghĩa đặc biệt đối với quá trình xây dựng bản sắc phát triển của Đà Nẵng.

Tuy nhiên, cùng với những cơ hội đó là những yêu cầu mới về quản trị và phát triển văn hóa. Khi không gian phát triển ngày càng rộng hơn và đa dạng hơn, việc tổ chức, liên kết và phát huy các giá trị văn hóa cũng trở nên phức tạp hơn. Bài toán đặt ra không còn đơn thuần là bảo tồn hay khai thác các giá trị văn hóa, mà là làm thế nào để những giá trị đó trở thành nguồn lực thực sự cho phát triển.

“Kích hoạt” nguồn lực văn hóa

Theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW, văn hóa chỉ thực sự trở thành nguồn lực nội sinh khi các giá trị văn hóa được tổ chức và vận hành như một bộ phận của hệ thống phát triển. Đây cũng chính là vấn đề đang đặt ra đối với Đà Nẵng hiện nay.

Thực tế cho thấy, nhiều hoạt động văn hóa của thành phố vẫn chủ yếu tập trung vào tổ chức sự kiện, các hoạt động trình diễn và quảng bá gắn với phát triển du lịch. Cách tiếp cận này mang lại hiệu quả nhất định trong việc nâng cao hình ảnh và sức hấp dẫn của thành phố, song chiều sâu xã hội cũng như vai trò điều tiết của văn hóa chưa được thể hiện đầy đủ. Nếu thiếu những cơ chế phù hợp, việc phát triển văn hóa theo hướng sự kiện hóa có thể làm giảm chiều sâu cộng đồng và tính bền vững của các giá trị văn hóa.

Một vấn đề khác được đặt ra là việc chuyển hóa các giá trị văn hóa thành nguồn lực kinh tế. Mặc dù có nhiều tiềm năng trong các lĩnh vực như nghệ thuật biểu diễn, du lịch văn hóa và các hoạt động sáng tạo, song công nghiệp văn hóa của Đà Nẵng vẫn đang trong giai đoạn phát triển ban đầu. Các hoạt động sáng tạo, sản xuất và phân phối sản phẩm văn hóa chưa hình thành được các chuỗi giá trị hoàn chỉnh; hệ sinh thái sáng tạo còn phân tán và thiếu liên kết. Điều đó khiến cho tiềm năng văn hóa chưa được chuyển hóa tương xứng thành động lực phát triển.

Bên cạnh đó, quá trình mở rộng không gian phát triển cũng đặt ra những yêu cầu mới trong bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa cộng đồng. Tác động của đô thị hóa và hội nhập đang làm thay đổi nhiều yếu tố văn hóa truyền thống, đặc biệt tại các khu vực miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Trong khi đó, sự chênh lệch về điều kiện tiếp cận và hưởng thụ văn hóa giữa khu vực trung tâm và các địa bàn vùng cao vẫn còn khá rõ nét.

Hệ thống thiết chế văn hóa ở một số địa phương chưa thực sự đồng bộ; nguồn nhân lực phục vụ hoạt động văn hóa cộng đồng còn hạn chế. Nhiều không gian văn hóa truyền thống đang chịu tác động của quá trình chuyển dịch dân cư và thay đổi nhu cầu sinh hoạt văn hóa. Điều này đòi hỏi phải có những giải pháp phù hợp nhằm bảo tồn và tái tạo các không gian văn hóa cộng đồng trong điều kiện phát triển mới.

Từ thực tiễn đó, yêu cầu quan trọng nhất hiện nay là chuyển từ cách tiếp cận phát triển văn hóa theo từng lĩnh vực sang tiếp cận mang tính hệ thống. Văn hóa cần được tích hợp vào toàn bộ cấu trúc phát triển của thành phố, gắn với kinh tế, xã hội, không gian phát triển và quá trình xây dựng con người.

Cùng với đó là yêu cầu chuyển từ quản lý văn hóa sang quản trị văn hóa. Nếu như quản lý văn hóa chủ yếu tập trung vào tổ chức hoạt động và quản lý lĩnh vực, thì quản trị văn hóa đòi hỏi xây dựng các cơ chế liên kết, phối hợp và điều phối giữa các chủ thể trong xã hội. Điều này đặc biệt quan trọng đối với Đà Nẵng trong bối cảnh không gian phát triển ngày càng đa dạng và mở rộng.

Một vấn đề khác được đặt ra là phải xây dựng được hệ giá trị chung mang tính bao trùm cho toàn thành phố. Hệ giá trị đó vừa phải phản ánh được bản sắc văn hóa xứ Quảng, vừa đáp ứng yêu cầu phát triển của một đô thị hiện đại. Đây được xem là nền tảng để gắn kết các không gian văn hóa khác nhau, đồng thời phát huy vai trò của văn hóa như một yếu tố điều tiết và kết nối xã hội.

Song song đó vai trò của các chủ thể xã hội trong phát triển văn hóa cũng cần được nâng lên. Văn hóa với tư cách là nguồn lực nội sinh, chỉ có thể được phát huy khi các chủ thể này trở thành lực lượng trung tâm trong sáng tạo và vận hành các giá trị văn hóa. Điều này đòi hỏi hoàn thiện các cơ chế khuyến khích, hỗ trợ và tạo điều kiện cho sự tham gia đa dạng của các chủ thể ngoài nhà nước. Việc mở rộng sự tham gia của các chủ thể xã hội sẽ góp phần tạo nên tính đa dạng, năng động và bền vững cho phát triển văn hóa.

Đồng thời, cần gắn phát triển văn hóa với quá trình xây dựng con người trong bối cảnh mới, coi đây là yếu tố quyết định đối với tính bền vững của phát triển. Trong điều kiện chuyển đổi số, đô thị hóa và hội nhập quốc tế, việc hình thành con người có năng lực thích ứng, sáng tạo và có ý thức cộng đồng là điều kiện để bảo đảm tính nội sinh của văn hóa. Do đó, phát triển văn hóa cần được gắn với giáo dục, truyền thông và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, qua đó từng bước hình thành hệ giá trị và chuẩn mực phù hợp với yêu cầu phát triển.

Nghị quyết số 80-NQ/TW đã mở ra một cách tiếp cận mới về phát triển văn hóa, trong đó văn hóa được đặt ở vị trí trung tâm của hệ thống phát triển.

Đối với Đà Nẵng, quá trình mở rộng không gian phát triển đang tạo ra những điều kiện thuận lợi để phát huy các giá trị văn hóa như một nguồn lực nội sinh quan trọng. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu đó, thành phố cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, đổi mới phương thức tiếp cận và từng bước xây dựng mô hình phát triển văn hóa mang tính tích hợp.

Khi văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển, đó cũng là lúc Đà Nẵng có thêm sức mạnh để phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn mới.

TS. LÊ ĐỨC VIÊN