Hoàn thiện quy chế bảo vệ Di sản Văn hóa Thế giới Hội An

Siết chặt quản lý xây dựng và bảo vệ cảnh quan phố cổ

Sau 27 năm được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới, Hội An trở thành một trong những điểm đến du lịch nổi tiếng của Việt Nam, được du khách quốc tế ưu tiên du lịch.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển nhanh của dịch vụ và hạ tầng đô thị, phố cổ cũng đối mặt với nhiều nguy cơ tác động đến giá trị nguyên gốc của di sản.

Trước thực trạng này, thành phố đang xây dựng Quy chế bảo vệ Di sản văn hóa thế giới Đô thị cổ Hội An nhằm hoàn thiện cơ chế quản lý, tăng cường bảo vệ các giá trị nguyên gốc của di sản, đồng thời tạo cơ sở pháp lý đồng bộ hơn trong công tác quản lý xây dựng, bảo tồn cảnh quan và phát huy giá trị văn hóa.

Theo dự thảo, Quy chế tập trung nhiều về việc tăng cường quản lý không gian kiến trúc và cảnh quan đô thị.

Theo đó, các công trình, hạng mục hoặc vật dụng lắp đặt làm phá vỡ cảnh quan Khu phố cổ hoặc xâm phạm di tích đều không được phép thực hiện; trường hợp đã tồn tại thì phải được giải tỏa, phục hồi, phục chế hoặc cải tạo theo nguyên tắc hài hòa với cảnh quan Khu phố cổ. Đồng thời, các yếu tố cảnh quan chung của khu vực, bao gồm không gian, độ cao, kiểu thức kiến trúc, bố cục và màu sắc cũng phải được bảo tồn theo các yếu tố gốc của khu phố cổ.

Quy chế cũng quy định chặt chẽ đối với khu vực I của di sản, trong đó yêu cầu bảo tồn nguyên trạng các công trình có giá trị đặc biệt và giá trị loại I. Trường hợp bắt buộc phải thay thế một bộ phận cũ hoặc vật liệu cũ bằng bộ phận, vật liệu mới thì việc thay thế phải bảo đảm tính cần thiết, tính khoa học và độ chính xác của các “yếu tố mới” so với “yếu tố gốc”.

Cùng với đó, các yêu cầu quản lý đối với biển hiệu, mái che, hệ thống chiếu sáng, vật liệu xây dựng và màu sắc công trình cũng được quy định cụ thể nhằm bảo đảm tính đồng bộ trong không gian di sản. Dự thảo tiếp tục nhấn mạnh việc sử dụng mái ngói âm dương đất nung nhằm giữ gìn đặc trưng kiến trúc truyền thống của phố cổ Hội An.

Không chỉ tập trung khu vực lõi di sản, dự thảo cũng quy định việc quản lý xây dựng tại các khu vực liên quan nhằm bảo đảm sự hài hòa giữa vùng đệm với khu phố cổ, hạn chế nguy cơ hình thành các công trình có kiến trúc lệch pha hoặc tác động tiêu cực đến cảnh quan chung.

Bên cạnh quản lý công trình kiến trúc, dự thảo còn quy định các yêu cầu về hạ tầng kỹ thuật và cảnh quan đô thị trong khu phố cổ. Hệ thống điện, cáp viễn thông được định hướng ngầm hóa; các hạng mục như chiếu sáng, lát vỉa hè, cây xanh, thùng rác công cộng và trang thiết bị đô thị phải bảo đảm phù hợp với không gian kiến trúc cổ.

Quy chế cũng nhấn mạnh việc bảo vệ các yếu tố cấu thành cảnh quan sinh thái đô thị như sân vườn, cây xanh, mặt nước và không gian công cộng truyền thống. Đây được xem là những thành phần quan trọng tạo nên giá trị đặc trưng của đô thị cổ Hội An.

Hài hòa giữa bảo tồn di sản và sinh kế người dân

Một trong những điểm đáng chú ý của Quy chế là định hướng hài hòa giữa yêu cầu bảo tồn di sản với nhu cầu sinh hoạt, kinh doanh và phát triển kinh tế của cộng đồng cư dân trong khu phố cổ.

Dự thảo quy định rõ các ngành, nghề được phép kinh doanh vẫn có thể hoạt động trong khu phố cổ nhưng phải bảo đảm không gây tác động tiêu cực đến cảnh quan, môi trường và giá trị của di sản. Riêng hoạt động buôn bán hàng rong, hàng vỉa hè phải thực hiện theo đúng quy định.

Bên cạnh việc kiểm soát các hoạt động kinh doanh có nguy cơ ảnh hưởng đến cảnh quan phố cổ, Quy chế cũng định hướng ưu tiên các ngành nghề mang bản sắc văn hóa truyền thống của Hội An. Các nhóm ngành được khuyến khích phát triển trong khu vực I và IIA gồm hoạt động sáng tác, hội họa, điêu khắc, biểu diễn nghệ thuật cổ truyền Việt Nam, nhạc cổ điển, nhạc thính phòng; hoạt động bảo tồn, bảo tàng, phục chế di vật, di tích; cùng các loại hình dịch vụ ẩm thực truyền thống như nhà hàng Việt, Hoa, Nhật mang đặc trưng văn hóa địa phương.

Đặc biệt, Quy chế khuyến khích duy trì, phục hồi các thương hiệu truyền thống nổi tiếng đã tồn tại trước năm 1975 nhằm giữ lại nét đặc trưng trong đời sống thương mại và văn hóa của phố cổ Hội An.

Ngược lại, nhiều ngành nghề có nguy cơ tác động đến không gian di sản hoặc gây áp lực lên hạ tầng phố cổ được đưa vào danh mục không được phép hoặc hạn chế phát triển trong một số khu vực như kinh doanh karaoke, vũ trường, vật liệu xây dựng, phế liệu, xăng dầu và một số loại hình dịch vụ lưu trú.

Ngoài di sản kiến trúc, Quy chế cũng quy định công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể. Các lễ hội truyền thống, tập quán xã hội, nghề thủ công truyền thống, nghệ thuật dân gian và tri thức dân gian phải được kiểm kê, bảo tồn và phát huy giá trị gắn với đời sống cộng đồng dân cư.

Cùng với đó là các quy định về quản lý và bảo tồn di sản tư liệu gồm sắc phong, văn bia, tài liệu Hán Nôm, mộc bản và các hiện vật có giá trị lịch sử liên quan đến đô thị cổ Hội An. Công tác số hóa dữ liệu di sản cũng được đặt ra nhằm phục vụ lưu trữ và nghiên cứu lâu dài.

Quy chế cũng xác định rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý và cộng đồng cư dân trong công tác bảo tồn.

Theo đó, Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An là cơ quan tham mưu và tổ chức thực hiện công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản; đồng thời phối hợp thực hiện các nhiệm vụ liên quan đến quản lý di sản trong Khu phố cổ Hội An.

Đặc biệt, Quy chế xác định cộng đồng cư dân và chủ sở hữu di tích là chủ thể trực tiếp tham gia bảo vệ di sản.

Chủ sở hữu có trách nhiệm giữ gìn hiện trạng công trình, không tự ý sửa chữa hoặc thay đổi kiến trúc làm ảnh hưởng đến giá trị di sản; đồng thời được quyền tổ chức các loại hình dịch vụ hợp pháp để phục vụ du khách nhưng không làm ảnh hưởng đến cảnh quan, di tích. 

Việc đề cao vai trò của cộng đồng được xem là yếu tố quan trọng đối với công tác bảo tồn lâu dài tại Hội An. Thực tế cho thấy, di sản chỉ có thể được gìn giữ bền vững khi người dân hiểu rõ giá trị của di sản và chủ động tham gia bảo vệ không gian sống của chính mình.

Trong bối cảnh Hội An đang chịu nhiều áp lực từ phát triển du lịch, biến đổi khí hậu và quá trình đô thị hóa, việc xây dựng một quy chế quản lý đồng bộ và chặt chẽ được kỳ vọng sẽ tạo thêm cơ sở pháp lý cho công tác bảo tồn di sản. Bởi những mái nhà cổ, những tuyến phố rêu phong cùng bản sắc văn hóa, cảnh quan đô thị và các giá trị nổi bật toàn cầu của Di sản Văn hóa Thế giới Phố cổ Hội An có được gìn giữ và trao truyền nguyên vẹn cho các thế hệ mai sau hay không phụ thuộc rất lớn vào những quyết sách và hành động bảo tồn được thực hiện ngay từ hôm nay.

THANH NGUYÊN