Tết lúa kho của người Xơ Đăng

Vào những ngày đầu năm mới, những tia ánh nắng hiếm hoi trên núi Ngọc Linh. Người Xơ Đăng ở làng Tu Tun, thôn 3, xã Trà Linh tất bật chuẩn bị cho một lễ hội truyền thống lớn nhất trong năm. Cứ gần đến dịp cuối năm, người Xơ Đăng làm xong vụ lúa họ đem chất vào kho. Tiếp đến, họ dùng cây lồ ô chế tạo thành những chiếc bẫy dùng để bẫy thú rừng nhằm tô thêm phần đặc sắc để mừng lúa kho. Mỗi chiếc bẫy, người Xơ Đăng phải mất hơn 10 phút mới có thể hoàn thành. Thế nhưng để chuẩn bị cho lễ hội, mỗi gia đình phải làm ít nhất gần 100 cái mới đủ.

Ông Hồ Văn Bót -Thôn 3, xã Trà Linh cho biết: “Chúng tôi làm cái này để bẫy chim, bẫy chuột, thú rừng, chuẩn bị thức ăn cho ngày lễ Tết lúa kho. Bình thường vẫn bẫy, nhưng Tết lúa kho thì phải bẫy nhiều hơn để đãi mọi người theo phong tục tập quán”.

Đàn ông trong làng sẽ chia nhau vào sâu trong rừng, đặt những chiếc bẫy ở nơi mà các loại thú có thể đi qua. Sau một khoảng thời gian đặt bẫy đủ nhiều trong một khu vực nhất định, họ bắt đầu quay lại chỗ cũ để kiểm tra và thu hoạch thành quả. Vì đây là bẫy lồ ô và khá đơn giản nên chỉ bẫy được một số loại thú nhỏ như chuột, chồn, sóc, chim,…

Còn người phụ nữ Xơ Đăng, để chuẩn bị cho lễ Tết lúa kho, họ lại có một trách nhiệm vô cùng quan trọng đó là thực hiện nghi thức rước lúa kho về nhà. Kho thường đặt ở vị trí cách xa nhà, mỗi nhà thường có ít nhất 1 kho lúa riêng. 

Trong đời sống tinh thần của người Xơ Đăng, thần lúa là vị thần có vai trò quan trọng, được dân làng tôn kính. Dân làng tin rằng, mỗi vụ mùa thuận lợi, thóc lúa trên nương rẫy bội thu là do thần ban tặng. Ngược lại, vụ mùa thất bát là do thần lúa phạt, trách móc dân làng. Sau mỗi vụ mùa, đồng bào Xơ Đăng lại tổ chức lễ hội lúa kho, cúng bái thần linh và rước thần lúa về kho nghỉ ngơi.

Sau khi được sự thống nhất của già làng về ngày tổ chức Tết lúa kho, trước đó một ngày, mọi người trong làng mới được rước những hạt lúa mới về nhà để ăn mừng. Đây là bữa ăn quan trọng nhất trong lễ Tết lúa kho của người Xê Đăng. Những hạt cơm này chính là thành quả của mùa vụ vừa qua. Để cảm tạ thần lúa, tất cả các thành viên trong gia đình dù bận bịu công việc, học hành như thế nào cũng phải sắp xếp về nhà để ăn bữa cơm này.

Ông Hồ Văn Canh - Thôn 3, xã Trà Linh chia sẻ: “Ăn những hạt lúa đầu tiên sau một mùa vụ với thịt và trong không khí đầm ấm của gia đình như thế này để biết ơn thần lúa. Gia đình thì ăn một bữa cơm, đãi khách nữa, ăn vậy mà gạo vẫn không thiếu, tức là năm sau làm ăn phát đạt, dư dả nhiều”.

Sau bữa ăn, họ bắt đầu làm lễ. Người Xơ Đăng quan niệm rằng, bữa cơm sử dụng những hạt gạo đầu tiên từ kho lúa về là bữa ăn đầu năm mới. Trong buổi lễ cúng đầu năm người Xê đăng còn sử dụng rơm, liềm,… đều được cho vào bếp để đốt. Đây là những vật dụng của mùa vụ năm cũ, nghi thức này được cho là xóa bỏ năm cũ, quên đi những điều rủi ro, không may để chào đón năm mới.

Những hạt gạo này, người Xê đăng dùng để nấu cơm lam, những ống cơm lam đầu tiên của năm mới được chẻ ra, tất cả mọi thành viên trong gia đình phải ăn hết. Sau đó, chọn một ống bất kỳ để làm quẻ lộc cho năm mới. Nghi thức này cho phép chủ gia đình có thể hỏi bất kỳ các câu hỏi liên quan đến những định đoạt của năm mới. Nếu thả xuống mà 1 mặt sấp, 1 mặt ngửa thì là điểm tốt, còn lại, nếu 2 mặt cùng sấp hoặc cùng ngửa thì những cầu mong cho năm mới sẽ không được diễn ra.

Những nghi thức cúng trong lễ Tết lúa kho từ bao đời này vẫn được gìn giữ trong các thế hệ của người Xơ Đăng. Mỗi gia đình dù trẻ nhưng khi đã tách ra ở riêng đều phải thực hiện đúng những nghi thức này. Anh Nguyễn Văn Bôi – người dân Thôn 3, xã Trà Linh cho biết: “Tôi là một người trẻ nhưng vẫn biết gìn giữ phong tục tập quán của người Xơ Đăng từ xa xưa. Bởi vì qua lễ Tết lúa kho này, gia đình được đoàn tụ. Cũng từ đây mà dạy cho con cháu biết cố gắng làm ăn vì hạt lúa”.

Tết lúa kho truyền thống của người Xê Đăng chẳng cầu kỳ. Dưới những mái nhà, với hạt gạo mới, ché rượu mới và những câu hát dân ca đã cũ. Người Xơ Đăng đã giản dị và yên bình như thế ở núi rừng Ngọc Linh. Tâm nguyện rằng, một năm mới tràn đầy may mắn, lúa gạo đầy kho.